प्रस्तावना :
संध्याकाळी साधारण सात वाजताची वेळ होती. मी माझा संध्याकाळचा स्वयंपाक आणि उद्याची तयारी असं सगळं उरकून माझ्या मुलाची वाट बघत होते, जो सध्या खाली पार्किंगमध्ये मित्रांसोबत क्रिकेट खेळण्यात मग्न होता.
तो आला की दिवा वगैरे लावून शुभंकरोती म्हणून झालं की त्याचा अभ्यास घ्यायला बसावं, असा साधा सरळ गणित माझ्या डोक्यात होतं. त्याची बराच वेळ वाट बघून झाल्यावर त्याला आवाज देणार इतक्यात तोच धापा टाकत वर आला.
आल्या आल्या त्याने लगेच हातपाय धुतले आणि देवासमोर उभा राहिला. रोज मागे लागून या गोष्टींची सवय लावल्याचा परिणाम होता. दुसरं काय? कारण हे सगळं रोज वेळेवर झालं नाही तर कितीही काही झालं तरी आईची गाडी पुढे सरकत नाही. परिणामी आपल्याला तर आपल्याला, पण आपल्यासोबतच नुकत्याच ऑफिसमधून आलेल्या आपल्या बाबालाही याच्यात खेचलं जातं आणि आपल्यामुळे चार शब्द ऐकावे लागतात, ज्याच्याशी त्याचा काही संबंध पण नसतो.
हे एव्हाना त्याला अनुभवाने माहिती झाल्याने तो आपला पटकन मार्गाला लागला.
हे पाहून मी पण समाधानाने देवापुढे हात जोडून त्याच्यासोबतच सगळं म्हणून घेतलं आणि आम्ही दोघं मायलेक हॉलमध्येच अभ्यासाचा सगळा पसारा घेऊन बसलो.
त्याला बराच होमवर्क त्याच्या स्कूल ॲपवर आला होता. तो माझ्या फोनमध्ये बघून तो अभ्यासाला लागला. मी पण शेजारीच बसले होते.
साधारण अर्धा तास झाला असेल. अचानक तो म्हणाला, “ए आई, पाच मिनिटं तुझा फोन दे ना. जरा या वर्डचं मीनिंग शोधायचं आहे.”
“अरे मग त्यासाठी फोन कशाला हवा? दोन-तीन प्रकारच्या डिक्शनरीज आहेत की आपल्याकडे. झालंच तर तुझ्या शाळेच्या बुकलिस्टमध्ये तुम्हाला जी मिनी पॉकेट डिक्शनरी आणायला सांगितली होती ती तर इथे तुझ्या बॅगमध्येच आहे. तुला मोठ्या डिक्शनरीमधून शोधायला वेळ लागत असेल किंवा अवघड जात असेल तर ती वापर. त्या निमित्ताने डिक्शनरीत शब्द कसा शोधायचा याची पण प्रॅक्टिस होईल तुला,” मी म्हणाले.
“शी आई, किती बोअरिंग आहेस ग तू! आणि कोण आता डिक्शनरीत शब्द शोधत बसतं? आई, अगं AI आहे की, आहेस कुठे तू? कोण इतका वेळ वाया घालवेल डिक्शनरीत शब्द शोधण्यात? आपल्याला ज्या वर्डचं मीनिंग हवं आहे ना, तो वर्ड फक्त ChatGPT ला किंवा त्याच्यासारख्या AI ॲपला टाकायचा. बाकी काहीच करायचं नाही. काही क्षणात आपल्या प्रश्नाचं उत्तर आपल्याला मिळतं. यावर हेच काय, पण तू इतर कुठलीही गोष्ट शोधली किंवा काहीही विचारलं तरी त्याला काही क्षणांच्या आतच त्याच्याकडून उत्तर मिळतं.”
असं म्हणून माझ्या उत्तराची वाट न बघता माझा मोबाईल घेऊन त्यात त्याने उत्तर शोधण्यासाठी ChatGPT डाउनलोड पण केलं.
मी मात्र हक्काबक्का होऊन माझ्या या शाळकरी वयातल्या टेक्नोसॅव्ही मुलाकडे बघत राहिले.
त्यात भर म्हणून की काय, समोरच आजच्या वर्तमानपत्रातली एक पुरवणी पडली होती. त्यातल्या एका सध्या खूप चर्चित असलेल्या बातमीवर माझी नजर पडली.
“AIच्या वाढत्या वेगाने होणाऱ्या प्रगतीमुळे आणि धोक्यांमुळे अँथ्रोपिक या जगविख्यात कंपनीतील जेकब कॉक्सन या वरिष्ठ संशोधकाचा राजीनामा.”
ती बातमी वाचून मी मात्र विचारात पडले.
ज्या व्यक्तीने ओपन AI आणि अँथ्रोपिक या दोन्ही आघाडीच्या कंपन्यांमध्ये तीन वर्षे AI मॉडेल्स ट्रेन करण्याचं काम केलं, त्या व्यक्तीने AIच्या वाढत्या विकासामुळे मानवी जीवनाशी गॅम्बलिंग सुरू असल्याचा आरोप करत राजीनामा दिला आहे.
जेकब यांच्या दाव्यानुसार AIमुळे केवळ मानवी नोकऱ्याच धोक्यात येणार नाही, तर या दशकाच्या अखेरपर्यंत मानवी अस्तित्वालाच मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.
याआधीही फेब्रुवारी २०२६ मध्ये अँथ्रोपिकच्या सेफ्टी रिसर्च टीमचे प्रमुख मृणांक शर्मा यांनीही AIमुळे जग धोक्यात आहे असा इशारा देत राजीनामा दिला होता.
आज कला जगतात एक अभूतपूर्व क्रांती आणि त्यासोबतच एक नवीन गंभीर वाद सुरू झाला आहे. काही काळापूर्वी जी कला केवळ मानवी साधनेचा आविष्कार मानली जात होती, तिच्यावर आता डिजिटल अल्गोरिदमने आपला कब्जा सुरू करायला सुरुवात केली आहे. हा केवळ तंत्रज्ञानाचा विकास नाही, तर मानवी संवेदनशीलतेविरुद्ध तांत्रिक अचूकता असे महायुद्धच आहे.
वास्तविक कला : मानवी साधनेची आणि निर्मितीचा आविष्कार :
जेव्हा एखादा चित्रकार चित्र काढतो, तेव्हा तो फक्त कॅनव्हासवर रंग उधळत नसतो, तर तो स्वतःचाच एक तुकडा तिथे सोडून जात असतो.
वास्तविक कलेची ताकद खालील गोष्टींमध्ये दडलेली आहे.
भावनांची हृदयस्पर्शी वाटचाल :
मानवी कलाकार आपले दुःख, आनंद, वैयक्तिक संघर्ष आणि जगण्याचा अनुभव अशा स्वतःच्या अनेक भावना कलेच्या माध्यमातून व्यक्त करत असतो. त्यामागे एक जिवंत कहाणी असते, जी पाहणाऱ्याच्या किंवा ऐकणाऱ्याच्या मनात घर करून जाते.
अनुभवातून मिळवलेली अमूल्य शिकवण :
मानवी हाताने बनवलेल्या कलेत मशीनसारखी शंभर टक्के अचूकता कदाचित नसेलही, पण त्यातील काही लहानसहान चुकाच त्या कलेला अद्वितीय बनवतात. ती मानवी हातांचीच स्वाक्षरी असते.
वर्षानुवर्षांची मेहनत :
कोणतीही कला ही एका रात्रीत किंवा एका क्लिकवर बनत नाही. त्यासाठी कलाकाराला आपलं संपूर्ण आयुष्य सराव आणि मेहनत यासाठी द्यावं लागतं.
AI कला : तंत्रज्ञानातून साकारलेली कल्पनेची दुनिया
मिडजर्नी, डॉली किंवा स्टेबल डिफ्यूजनसारख्या AI टूल्सने कलेची संपूर्ण परिभाषाच बदलून टाकली आहे. यातील काही ठळक पैलू खालीलप्रमाणे.
क्षणांची किमया :
तुम्हाला हवी असलेली कोणत्याही विषयावरील माहितीची चित्र मिळवण्यासाठी फक्त काही शब्दांत एक निर्देश द्या आणि काही क्षणातच तुम्ही मागितलेल्या विषयावरील एक अप्रतिम कलाकृती तुमच्या समोर हजर होते.
ज्याचा विचार करायला माणसाला कितीतरी दिवस लागतील, ती गोष्ट अवघ्या काही क्षणात AI करून दाखवते.
व्यवसायवाढीची नवीन संधी :
ग्राफिक डिझायनिंग, ॲडव्हर्टायझिंग आणि गेमिंग इंडस्ट्रीसाठी कमीत कमी खर्चात आणि कमीत कमी वेळेत हजारो पर्याय तयार करणे AIमुळे सहजसुलभ झाले आहे.
AI कलेची दुसरी बाजू : नैतिक प्रश्न आणि आव्हाने
रोजगारावर आलेले संकट :
अँथ्रोपिकसारख्या IT कंपन्यांतील तज्ज्ञांनी म्हटल्याप्रमाणे, AIचा हा वाढता व झपाट्याने होणारा विकास केवळ काम सोपं करत नाहीये, तर अनेकांच्या उपजीविकेमध्ये अडथळा ठरत आहे.
अनेक कंपन्या बजेट वाचवण्यासाठी माणसांऐवजी AIचा वापर करत आहेत.
सर्जनशीलतेची चोरी आणि माहितीचा गैरवापर :
AI स्वतःहून कधीच काही नवीन निर्माण करत नाही, तर ते इंटरनेटवरील लाखो कलाकारांच्या खऱ्या चित्रांचा किंवा कलाकृतींचा अभ्यास करून नवीन चित्र किंवा कलाकृती बनवते. अनेकदा त्यांच्या शैलीची थेट नक्कल करते, जे नैतिकदृष्ट्या चुकीचे आहे.
संवेदनशीलतेचा अभाव :
AIला उदासी, प्रेम किंवा राग यासारखे शब्द फक्त माहितीच असतात. त्याला त्या शब्दांमागील भावनांचा अनुभव नसतो. त्यामुळे त्याने निर्माण केलेल्या चित्रांमध्ये किंवा कलाकृतींमध्ये अचूकता असली तरी त्यात मानवी कलेची खोली नसते.
निष्कर्ष :
इतिहासाचा जर अभ्यास केला तर आपल्याला असे लक्षात येईल की जेव्हा कॅमेरा आला तेव्हा लोकांना वाटले की चित्रकला संपेल, फोटोशॉप आले तेव्हा वाटले हाताने काम करणारे कलाकार संपतील, पण तसे नव्हतं. फक्त तंत्रज्ञानानुसार कला बदलली.
भविष्य हे AI विरुद्ध माणूस असे नसून AIच्या मदतीने माणूस असे असेल. त्यामुळे येणारा काळ हा मानवी कल्पनाशक्ती आणि AIच्या वेगाचा मिलाफ असा असेल.
मूळ कल्पना, भावना आणि अंतिम स्पर्श माणसाचा असेल आणि काम वेगाने पूर्ण करण्यासाठी AI हे केवळ एक टूल म्हणून काम करेल.
तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले तरी मानवी मनाची आणि संवेदनशीलतेची जागा कोणतेही मशीन कधीच घेऊ शकणार नाही, असं मला वाटतं.
तुम्हाला काय वाटतं? AI केवळ डिजिटल टूल आहे की भविष्यात ते मानवी भावनांची जागा घेऊ शकेल? तुमचे मत मला कमेंट करून नक्की सांगा.
लेख आवडल्यास लाईक, कमेंट, शेअर करायला विसरू नका.
धन्यवाद.

"AI कला की वास्तविक कला?"

"मशीन विरुद्ध माणूस? की मशीन च्या साथीने माणूस?- भविष्यातील नवीन दिशा "