चला मित्रांनो, आज आपण अशाच एका विषयाबद्दल जाणून घेणार आहोत ज्याचं नाव तुम्ही कदाचित अनेकदा ऐकलं असेल, पण त्याबद्दल नेमकं काय खरं आणि काय फक्त अफवा आहे हे कदाचित माहीत नसेल. विषय आहे (Dark Web).

आपण इंटरनेट म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर Google, YouTube, Instagram, Facebook किंवा वेगवेगळी संकेतस्थळं येतात. आपण एखादी माहिती शोधतो, व्हिडिओ पाहतो, ऑनलाइन खरेदी करतो आणि आपलं रोजचं डिजिटल आयुष्य पुढे चालू राहतं. पण मित्रांनो, आपल्याला दिसतं ते इंटरनेटचं संपूर्ण जग नाही. इंटरनेटचा एक मोठा भाग असा आहे जो सामान्य शोधयंत्रांमध्ये दिसत नाही. आणि त्याच्याही आत एक तुलनेने छोटा, वेगळ्या पद्धतीने चालणारा भाग आहे, ज्याला आपण (Dark Web) म्हणून ओळखतो.

पण हे (Dark Web) नेमकं आहे तरी काय? तिथे खरंच इंटरनेटवरच्या सगळ्यात धोकादायक गोष्टी असतात का? (Tor) म्हणजे काय? (Dark Web) चा उपयोग फक्त गुन्हेगारच करतात का? आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, तिथे गोपनीयता खरंच इतकी मजबूत असते का की एखादी व्यक्ती पूर्णपणे अदृश्य होऊ शकते?

चला, हे सगळं एकेक करून समजून घेऊया.

सर्वात आधी एक गैरसमज दूर करूया. (Deep Web) आणि (Dark Web) हे एकच नाहीत.

आपण दररोज वापरतो त्या इंटरनेटचा बराचसा भाग शोधयंत्रांमध्ये दिसतो. उदाहरणार्थ एखादं सार्वजनिक वृत्तसंकेतस्थळ, Wikipedia किंवा एखादा ब्लॉग. याला साधारणपणे (Surface Web) म्हणता येईल.

पण समजा तुम्ही Gmail मध्ये प्रवेश केला आणि तुमचा ई-मेलचा पेटारा उघडला. तुमचे वैयक्तिक ई-मेल Google शोधामध्ये दिसत नाहीत. इंटरनेट बँकिंगमध्ये प्रवेश केल्यावर दिसणारी माहितीही शोधयंत्रामध्ये सार्वजनिक नसते. ढगाधारित (cloud system) संचयामधील तुमच्या वैयक्तिक फाइल्स किंवा एखाद्या कंपनीच्या अंतर्गत प्रणालीमधली माहितीही सामान्य शोधामध्ये येत नाही. म्हणून हा भाग (Deep Web) म्हणून ओळखला जातो.म्हणजेच (Deep Web) म्हणजे काहीतरी धोकादायक किंवा बेकायदेशीर जग असं नाही. उलट आपण रोजच्या आयुष्यात त्याचा वापर करतो आणि आपल्याला त्याची जाणीवही नसते.

आता येतो (Dark Web)….

(Dark Web) हा (Deep Web) मधील असा भाग आहे जो विशेष गोपनीयता आणि वापरकर्त्याची ओळख लपवण्याची क्षमता लक्षात घेऊन तयार केलेल्या नेटवर्कवर चालतो. त्यासाठी वेगळ्या प्रकारच्या प्रणालींचा वापर केला जातो आणि याच संदर्भात सर्वात जास्त ऐकू येणारं नाव म्हणजे (Tor).

(Tor) म्हणजे (The Onion Router)….नावातला “Onion” म्हणजे कांदा. हा शब्द का आला, हा प्रश्न पडतो ना?

कारण (Tor) मध्ये माहिती एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पाठवताना ती अनेक स्तरांमध्ये कूटबद्ध केली जाते. कांद्याच्या अनेक थरांसारखी त्याची कल्पना करा. तुमचा संपर्क एका थेट मार्गाने अंतिम ठिकाणापर्यंत जाण्याऐवजी (Tor Network) मधील अनेक स्वयंसेवी संगणकांमधून पुढे जातो.

यामुळे एखाद्या संकेतस्थळाला तुमचा थेट (IP Address) दिसण्याऐवजी (Tor Network) मधील दुसरा संपर्क दिसू शकतो. या रचनेचा उद्देश वापरकर्त्याची ओळख आणि त्याचं ठिकाण याबद्दलची माहिती लपवण्यास मदत करणे हा आहे. पण इथेच एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. (Tor) म्हणजे पूर्ण अदृश्य होण्याची जादू नाही. लोकांमध्ये (Dark Web) बद्दल एक कल्पना आहे की (Tor) वापरलं की कोणीही तुम्हाला कधीच शोधू शकत नाही. हे बरोबर नाही.

वापरकर्त्याची ओळख लपवण्याची क्षमता अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते. एखाद्या व्यक्तीने स्वतःची ओळख उघड केली, चुकीच्या डिजिटल सवयी वापरल्या किंवा इतर तपासातून काही वेगळे पुरावे मिळाले तर ही गोपनीयता धोक्यात येऊ शकते. त्यामुळे (Tor) हे गोपनीयता वाढवणारं तंत्रज्ञान आहे; ते कायद्यापासून पूर्ण संरक्षण देणारं कवच नाही. आणखी एक महत्त्वाचा गैरसमज म्हणजे (Dark Web) म्हणजे गुन्हेगारीच.

पण प्रत्यक्षात चित्र थोडं वेगळं आहे….

(Tor) सारख्या गोपनीयता तंत्रज्ञानाचा वापर पत्रकार, संशोधक, माहिती उघड करणारे लोक आणि इंटरनेटवर निर्बंध असलेल्या ठिकाणी माहिती मिळवू इच्छिणारे लोकही करू शकतात. काही परिस्थितींमध्ये पत्रकार आणि त्यांच्या गुप्त माहितीच्या स्रोतांमधील संवाद अधिक सुरक्षित ठेवण्यासाठी अशा गोपनीयता-केंद्रित प्रणालींचा वापर केला जातो. म्हणजेच गोपनीयतेचं तंत्रज्ञान स्वतः चांगलं किंवा वाईट नसतं. त्याचा उपयोग कोण आणि कशासाठी करतो, यावर त्याचा परिणाम अवलंबून असतो.

पण मग (Dark Web) बद्दल एवढी भीती का आहे?.... याचं एक मोठं कारण म्हणजे गुन्हेगारीसाठी त्याचा वापर.

(Darknet Marketplaces) च्या माध्यमातून काही काळापासून बेकायदेशीर अमली पदार्थ, चोरीची माहिती, बनावट कागदपत्रं, घातक संगणकीय कार्यक्रम आणि इतर बेकायदेशीर वस्तू किंवा सेवा विकण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. विशेष म्हणजे काही बेकायदेशीर बाजारपेठा बाहेरून पाहिल्यावर एखाद्या सामान्य ऑनलाइन खरेदीच्या संकेतस्थळासारख्याही दिसू शकतात. तिथे वस्तूंच्या नोंदी, किंमती, ग्राहकांच्या प्रतिक्रिया, संदेशव्यवस्था आणि चर्चा मंच अशा गोष्टी आढळू शकतात. म्हणजेच इंटरनेटवर एखादी “बाजारपेठ” दिसतेय म्हणून ती कायदेशीरच असेल असं नाही.

आणि इथेच (Dark Web) ची सर्वात मोठी विसंगती दिसते….

ज्या तंत्रज्ञानाचा उपयोग गोपनीयता आणि इंटरनेटवरील निर्बंधांपासून संरक्षणासाठी होऊ शकतो, त्याच तंत्रज्ञानाचा उपयोग गुन्हेगार आपली ओळख लपवण्यासाठी करण्याचा प्रयत्न करू शकतात. मग कायदा अंमलबजावणी करणाऱ्या संस्था अशा लोकांपर्यंत पोहोचतात कशा?

हा भाग खूपच रंजक आहे.

(Dark Web) वर एखाद्याचा (IP Address) थेट दिसत नसला तरी गुन्हेगारांच्या व्यवहारांमध्ये इतर अनेक डिजिटल खुणा राहू शकतात. आर्थिक व्यवहार, (Cryptocurrency) व्यवहार, जप्त केलेले सर्व्हर, संदेशांचे पुरावे, संगणक आणि मोबाइलची डिजिटल तपासणी, गुप्त तपास आणि वेगवेगळ्या देशांमधील कायदा अंमलबजावणी संस्थांचं सहकार्य अशा अनेक मार्गांनी तपास केला जाऊ शकतो.

याच कारणामुळे (Dark Web) वर मोठ्या कारवाया झाल्या आहेत.

उदाहरणार्थ, 2025 मध्ये झालेल्या (Operation RapTor) मध्ये (Europol) आणि सहभागी देशांच्या अधिकाऱ्यांनी बेकायदेशीर ऑनलाइन अमली पदार्थांच्या व्यापाराविरुद्ध कारवाई केली. या कारवाईत 10 देशांमध्ये 270 संशयित विक्रेते आणि खरेदीदारांना अटक झाल्याची माहिती देण्यात आली. Nemesis, Tor2Door, Bohemia आणि Kingdom Markets यांसारख्या बाजारपेठांशी संबंधित कारवाईचाही त्यात समावेश होता. म्हणजे (Dark Web) वर काहीही केलं की ते कायमचं गुप्त राहतं, ही कल्पना चुकीची आहे.

अमेरिकेच्या न्याय विभागाने (Versus) नावाच्या एका (Darknet Marketplace) विरुद्धही कारवाई केली. न्याय विभागाच्या माहितीनुसार या बाजारपेठेवर मोठ्या प्रमाणावर नोंदणीकृत वापरकर्ते आणि वस्तूंच्या नोंदी होत्या आणि अमली पदार्थ, बनावट ओळखपत्रे, बनावट चलन, घातक संगणकीय कार्यक्रम आणि संगणकीय हल्ल्यांशी संबंधित साधनांची विक्री होत असल्याचा आरोप करण्यात आला.

इथे एक गोष्ट लक्षात घ्या...

(Dark Web) वर गुन्हेगारी आहे म्हणून प्रत्येक (Dark Web) वापरणारा गुन्हेगार असतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. जसं इंटरनेटवर कूटबद्धीकरण वापरणारी प्रत्येक व्यक्ती गुन्हेगार नसते, तसंच गोपनीयता देणारं नेटवर्क वापरणारा प्रत्येक माणूसही गुन्हेगार नसतो.

मग (Dark Web) बद्दलच्या इतक्या अफवा कुठून येतात?

चित्रपट, YouTube व्हिडिओ आणि सामाजिक माध्यमांवरील पोस्टमध्ये (Dark Web) ला अनेकदा एक अत्यंत रहस्यमय, जवळजवळ एखाद्या गूढ जगासारखं दाखवलं जातं. “तिथे सगळं काही मिळतं”, “तिथे कोणीच शोधू शकत नाही”, “तिथे इंटरनेटची गुप्त दुनिया आहे” अशा अनेक गोष्टी ऐकायला मिळतात. पण वास्तव त्यापेक्षा खूप साधं आणि काही बाबतीत जास्त गंभीर आहे. म्हणूनच (Dark Web) म्हणजे दुसरं एखादं जादुई इंटरनेट नाही. तो गोपनीयता आणि वापरकर्त्याची ओळख लपवण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी तयार केलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणाऱ्या नेटवर्क आणि सेवांचा एक भाग आहे. त्यात कायदेशीर वापरही आहे आणि गुन्हेगारी गैरवापरही आहे.

आणखी एक गोष्ट म्हणजे (Dark Web) वर असलेली प्रत्येक गोष्ट खरी असेलच असं नाही.

फसवणूक, बनावट बाजारपेठा, खोटे विक्रेते आणि बनावट सेवा यांचाही धोका असतो. एखाद्याला वाटतं की तो ओळख लपवण्याच्या क्षमतेमुळे सुरक्षित आहे, पण त्याच वेळी दुसरी व्यक्ती त्याची फसवणूक करत असू शकते. म्हणून (Dark Web) ची खरी भीती फक्त “तिथे काय आहे?” यात नाही. तर प्रश्न आहे तिथे कोणावर विश्वास ठेवायचा?

आणि हा प्रश्न तर आपल्या सामान्य इंटरनेटवरही लागू होतो. आज आपण सामाजिक माध्यमांवर वैयक्तिक माहिती शेअर करतो, अनोळखी दुव्यांवर क्लिक करतो, वेगवेगळ्या संकेतस्थळांवर संकेतशब्द वापरतो आणि अनेकदा गोपनीयतेच्या सेटिंग्जकडे दुर्लक्ष करतो. म्हणून गोपनीयता ही फक्त (Dark Web) ची समस्या नाही. ती संपूर्ण डिजिटल जगाची समस्या आहे.

(Dark Web) आपल्याला मात्र एक मोठा प्रश्न विचारायला भाग पाडतो…इंटरनेटवर गोपनीयता किती असावी?....

एका बाजूला पत्रकारांना गुप्त माहितीचे स्रोत सुरक्षित ठेवण्यासाठी गोपनीयता आवश्यक आहे. सरकारकडून इंटरनेटवर निर्बंध असलेल्या ठिकाणी लोकांना माहितीपर्यंत पोहोचण्यासाठी ओळख लपवण्याची क्षमता महत्त्वाची ठरू शकते. माहिती उघड करणाऱ्या लोकांसाठीही सुरक्षित संवाद महत्त्वाचा असू शकतो. पण दुसऱ्या बाजूला याच ओळख लपवण्याच्या क्षमतेचा वापर अमली पदार्थ, चोरीची माहिती, घातक संगणकीय कार्यक्रम किंवा इतर बेकायदेशीर व्यवहारांसाठी केला जाऊ शकतो. म्हणजेच प्रश्न तंत्रज्ञान चांगलं की वाईट असा नाही. प्रश्न आहे स्वातंत्र्य आणि सुरक्षितता यांच्यात योग्य संतुलन कुठे ठेवायचं?

आज इंटरनेट आपल्या आयुष्याचा इतका मोठा भाग बनलं आहे की गोपनीयता, ओळख लपवण्याची क्षमता आणि सुरक्षितता यांच्यातील हा संघर्ष भविष्यात आणखी महत्त्वाचा होणार आहे. आणि कदाचित (Dark Web) आपल्याला एक वेगळीच गोष्ट शिकवतं. इंटरनेट म्हणजे फक्त आपण Google वर शोधतो तेवढं जग नाही. त्याच्या खाली खाजगी माहितीचं (Deep Web) आहे आणि त्याच्या एका छोट्या भागात गोपनीयतेवर आधारित (Dark Web) आहे. तिथे पत्रकारही असू शकतात, गोपनीयता शोधणारे सामान्य वापरकर्तेही असू शकतात आणि गुन्हेगारी करणारे लोकही असू शकतात. म्हणून (Dark Web) कडे फक्त भीतीने पाहण्यापेक्षा त्यामागचं तंत्रज्ञान, त्याचा कायदेशीर उपयोग आणि त्याचा गैरवापर हे तिन्ही समजून घेणं जास्त महत्त्वाचं आहे.

कारण शेवटी (Dark Web) ही इंटरनेटची एखादी “राक्षसी गुप्त दुनिया” नाही. ती आपल्या डिजिटल जगाचाच एक भाग आहे.

फक्त फरक एवढाच आहे की आपण इंटरनेटच्या ज्या भागाशी रोज संपर्कात असतो, त्यापेक्षा इथे गोपनीयता, ओळख लपवण्याची क्षमता आणि (Hidden Services) यांना जास्त महत्त्व दिलं जातं. आणि आता शेवटी एक प्रश्न तुम्हालाच विचारतो, मित्रांनो

इंटरनेटवर पूर्ण गोपनीयता मिळणं ही सुविधा आहे, अधिकार आहे की भविष्यातली मोठी समस्या?

तुमचं मत काय?

शब्दांकन: रुद्र

Googleच्या पलीकडचं इंटरनेट: (Dark Web)चं रहस्यमय जग

आपल्याला न दिसणाऱ्या इंटरनेटच्या जगात नेमकं काय घडतं?