ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ (୭ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୩୨ – ୨୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୨) ଜଣେ ରାଜନେତ୍ରୀ, ସାହିତ୍ୟିକା, ଅନୁବାଦିକା, ସାହିତ୍ୟ ସଂଗଠିକା, ସମାଜସେବିକା ଓ ବକ୍ତା ଥିଲେ ।ସେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାକ୍ତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ । ଓଡ଼ିଶାରୁ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିବା ସେ ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସାଂସଦ ଥିଲେ । ୧୯୮୧ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଟିକେଟରେ ସେ କଟକରୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଜନ୍ମ:-

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ୧୯୩୨ ମସିହାର ଅପ୍ରେଲ ୭ ତାରିଖରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଆସ୍କାଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଶିକ୍ଷା:-

ପଟ୍ଟନାୟକ ଆକ୍ସସ୍ଥିତ ହରିହର ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ମାଟ୍ରିକ୍, କଟକସ୍ଥିତ ଶୈଳବାଳା ମହିଳା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାତକ ଓ ବମ୍ବେସ୍ଥିତ ଟାଟା ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ ଅଫ୍ ସୋସିଆଲ୍ ସାଇନ୍ସରୁ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର (ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ) ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିଲେ ।

ପରିବାର:-

୧୯୫୩ ମସିହାର ରାଜନେତା ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ଜୟନ୍ତୀ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ୨ ଝିଅ ସୁଦତ୍ତା ଓ ସୁଜାତା ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ପୃଥ୍ୱୀବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ ଅଛନ୍ତି ।

ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା:-

ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପୌରୁଷ ପତ୍ରିକାର ସମ୍ପାଦନା ସହିତ ପଟ୍ଟନାୟକ ଜଡ଼ିତ ରହିଆସିଥିଲେ । ସେ କେ.ଏମ୍. ମୁନ୍ସୀଙ୍କ ଇଂରାଜୀରେ ରଚିତ କୃଷ୍ଣାବତାର ଏବଂ ମହାଭାରତ ପୃଷ୍ଠାରୁ ପୁସ୍ତକକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ଯାହାକି ପ୍ରଥମେ ପୌରୁଷରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ପୁସ୍ତକ ଶୀତଳ ବହ୍ନି ନାମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି ।

ପୁରସ୍କାର:-

ପଟ୍ଟନାୟକ ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ୧୯୯୨ ମସିହା ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ ପ୍ରତିଭା ଭାବେ ମହିଳା ଶିରୋମଣି ଉପାଧି ଓ ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ମହିଳା ଗୌରବ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ରାଜନୀତି:-

ପିଲାଦିନରୁ ପିତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣୀତ ହୋଇ ପଟ୍ଟନାୟକ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ସେ ୪ ଥର ସାଂସଦ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୮୧ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା ଭାବରେ ଲୋକ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ପୁନର୍ବାର ୧୯୮୪ ମସିହାରେ କଟକରୁ ଓ ୧୯୯୮ରେ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଆସନରୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା ଭାବେ ଅଖିଳ ଭାରତ ମହିଳା କଂଗ୍ରେସ ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୯୨ରୁ ୧୯୯୫ (୩ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୯୨ - ୩୦ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୯୫) ସେ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ତଥା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ଭାବେ ନବଗଠିତ ଜାତୀୟ ମହିଳା କମିସନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ଥିଲେ ।

ମୃତ୍ୟୁ:-

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ୨୦୨୨ ମସିହାର ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୮ ତାରିଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ।ମୃତ୍ୟୁବେଳକୁ ତାଙ୍କୁ ୯୦ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ।

ଆଶ୍ୱିନ ମାସ, ଦେବୀପକ୍ଷର ଶୁକ୍ଳତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଜୟନ୍ତୀ ଦେବୀ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଶେଷ ବିଦାୟର ଏହି ସମୟଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ। କାରଣ, ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀଠାରୁ ଶୟନ କରିଥିବା ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଏହି ସମୟରେ ନିଦରୁ ଉଠାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଉତ୍‌ଥାପନ ମନ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଏ- “ଓଁ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପୁରୁଷି!” ହେ ଦେବି ! ଉଠ! “କିଂ ସ୍ୱପିସି?” କାହିଁକି ଶୋଇ ରହିଛ?

ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ “ପୁରୁଷି!” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି। କାରଣ, ସେ ନାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମହିଷାସୁର ନିଧନ ପରି ପୁରୁଷୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଯାଏ।

ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ ଥିଲେ ‘ପୌରୁଷ’ ପତ୍ରିକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ରୁ ବିଦାୟ ନେବା ପରେ, ସେ ‘ପୌରୁଷ’କୁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ସାକ୍ଷାତ୍‌କାରରେ ଏ ସଂପର୍କରେ ସେ କହିଛନ୍ତି, “ଜଣେ ଯଦି ଜୀବନରେ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲା କି ଦେଶପାଇଁ ବା ନିଜ ରାଜ୍ୟପାଇଁ ସେ କିଛି କରିବ, ତେବେ ସେ ଯେ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହି ତାହା କରିପାରିବ। … ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ ଭିତରେ ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ୧୯୬୪ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମୁଁ ତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଉଥିଲି। ସେ ଆନ୍ଦୋଳନ ବି ସଫଳ ହୋଇଥିଲା ଓଡ଼ିଶାରେ। ତା’ପରେ ମୁଁ ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ ଛାଡ଼ି ‘ପୌରୁଷ’ ପ୍ରକାଶ କଲି। ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟାରୁ ‘ପୌରୁଷ’କୁ ଏକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି। ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ରୁ ଆସିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଭାବୁଥିଲେ ମୁଁ ଚାକିରିବାକିରି କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲି, ନିଜେ ଏକ ପତ୍ରିକା ବାହାର କରିବି- ଯେଉଁ ପତ୍ରିକା ଉଚ୍ଚମାନର ହୋଇଥିବ ଏବଂ ତା’ ସାଙ୍ଗକୁ ଜନପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବ।”

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶୁଭାଶିଷ ନେଇ ଜାନକୀବାବୁ ‘ପୌରୁଷ’ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ୧୯୬୭ ଜୁଲାଇ ମାସରେ, ସେ ବର୍ଷର ରଥଯାତ୍ରା ଅବସରରେ। ଆରମ୍ଭରୁ ଯେ ‘ପୌରୁଷ’କୁ ଏକ ‘ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ୍‌’ ଭାବରେ ସେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାହାର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରମାଣ ପତ୍ରିକାଟିର ନାମକରଣ। ସେ ସଂପର୍କରେ ‘ପୌରୁଷ’ର ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟାରେ ହିଁ ରହିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି। ସେହି ସଂଖ୍ୟାରେ ସେ କହିଛନ୍ତି, “ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କୌରବମାନଙ୍କର ସେନାପତି, ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରଥୀ ଅଶ୍ୱତ୍‌ଥାମା କହିଲେ,

କୌରବମାନଙ୍କର ସେନାପତି ପଦରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ବରଣ କରାଯାଉ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କିନ୍ତୁ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଦାବି ଏଡ଼ାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, କର୍ଣ୍ଣ ମୂଳରୁ ସେନାପତି ହେବା କଥା; ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିବାଯୋଗୁଁ ସେ ହୋଇପାରୁ ନଥିଲେ। କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ବାକ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଅଶ୍ୱତ୍‌ଥାମା କହିଲେ, କର୍ଣ୍ଣ ସାରଥିର ପୁତ୍ର। ସେ ସେନାପତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତା’ର ଯେଉଁ ଉତ୍ତର କର୍ଣ୍ଣ ଦେଇଥିଲେ, ଏବର ଭାରତବର୍ଷର ଯୁବସମାଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ।

ସଂସ୍କୃତ ‘ବେଣୀସଂହାରମ୍‌’ ନାଟକରେ ତାହା ଏହିପରି ଅଛି-

ସୂତୋ ବା ସୂତପୁତ୍ତ୍ରୋ ବା

ଯୋ ବା କୋ ବା ଭବାମ୍ୟହଂ।

ଦୈବାୟତ୍ତଂ କୁଳେ ଜନ୍ମ

ମଦାୟତ୍ତଂ ଚ ପୌରୁଷମ୍।

-ମୁଁ ସାରଥି ବା ସାରଥିର ପୁତ୍ର ହୋଇପାରେ ବା ଯେ କେହି ହୋଇପାରେ। ଉଚ୍ଚକୁଳରେ ଜାତ ହେବା ଦୈବର ଅଧୀନ; କିନ୍ତୁ ପୌରୁଷ ବା ପୁରୁଷକାର ମୋର ଅଧୀନ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପତ୍ରିକାର ନାମ ‘ପୌରୁଷ’ ରଖାଯାଇଛି ବୋଲି ସେ ସେହି ସଂପାଦକୀୟ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଥିଲେ। ପୁଣି ତାହାର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ସୂଚିତ କରି କହିଥିଲେ, “ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତି ଅଛି- ଜାତି, ବଂଶ ନିର୍ବିଶେଷରେ ତାର ଜାଗରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ବା ରାଷ୍ଟ୍ରର ଧର୍ମ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।”

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ତ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ‘ପୌରୁଷ’ର ଆରମ୍ଭ ଦିନରୁ ସେ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ତାଙ୍କର କର୍ମପତ୍ନୀ। ବସ୍ତୁତଃ ଜୟନ୍ତୀଦେବୀ ହିଁ ଥିଲେ ‘ପୌରୁଷ’ର ସଂଚାଳିକା। ସମାଜ ବା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଅପେକ୍ଷା ନରଖି, ଜାନକୀବାବୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିର ବିକାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ‘ପୌରୁଷ’ର ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟାରେ ହିଁ ରହିଛି ତାହାର ପ୍ରମାଣ। ସେହି ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟା, ଜୁଲାଇ ୧୯୬୭ରୁ ସେ ସେଥିରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଧାରାବାହିକ ‘ମହାଭାରତ କାହାଣୀ’। ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ସପ୍ତରଥୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନିହତ କରିବା ପରେ, ଜୟଦ୍ରଥକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ଶପଥ କରିଥିଲେ, ସେହିଠାରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ଜୟନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କର ସେହି ଧାରାବାହିକୀ। ପରେ ପରେ, ମାତ୍ର ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା ପରର ସେପ୍ଟେମ୍ବର ସଂଖ୍ୟାରୁ ହିଁ ସେଥିରେ ସେ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଅନୁପମ ଅନୁବାଦ, କେ.ଏମ୍‌. ମୁନସିଙ୍କ ‘କୃଷ୍ଣାବତାର’।

ପାଠକପାଠିକାଙ୍କ ନିକଟରେ ‘କୃଷ୍ଣାବତାର’ର ଅନୁବାଦ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆଦୃତି ଲାଭ କରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ନୂତନ ସଂସ୍କରଣ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ଯାଉଛି। ସନାତନ ଧର୍ମର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣାବତାର ଲେଖିବା ଲାଗି ମୌଳିକ ପରିକଳ୍ପନା ଥିଲା। ମାତ୍ର, ୨୬ ଜାନୁଆରି ୧୯୭୧ରେ ଲେଖକଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିବାରୁ, ଏହା ଅସମାପ୍ତ ରହିଗଲା। ସପ୍ତମ ଖଣ୍ଡରେ ‘ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କାହାଣୀ’ ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ, ଅଷ୍ଟମ ଖଣ୍ଡର ମାତ୍ର ୧୩ଟି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହା ଅଧା ରହିଛି। ତେଣୁ ସେହି ସପ୍ତମ ଖଣ୍ଡ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କାହାଣୀ ଶେଷଯାଏ, ସମସ୍ତ ସାତଖଣ୍ଡର ନୂତନ ସଂସ୍କରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକସଙ୍ଗରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଛୁ।”

ପୂର୍ବସୂଚିତ, ଯେ ‘କୃଷ୍ଣାବତାର’ ବ୍ୟତୀତ, ‘ପୌରୁଷ’ର ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟାରୁ ହିଁ ଜୟନ୍ତୀଦେବୀ ଲେଖୁଥିଲେ ‘ମହାଭାରତ କାହାଣୀ’ ଶୀର୍ଷକରେ ଆଉ ଏକ ଧାରାବାହିକ। ସେସବୁ ଏଯାଏ ପୁସ୍ତକାକାରରେ ସଂକଳିତ ହୋଇନାହିଁ। ସେହିପରି, ‘ପୌରୁଷ’ରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଅନେକ ଚିନ୍ତାଉଦ୍ରେକକାରୀ ପ୍ରବନ୍ଧ। ସେସବୁରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି, ଆତତାୟୀର ଗୁଳିରେ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀମତୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ନିହତ ହେବା ପରେ, ୧୯୮୪ ମସିହା ନଭେମ୍ବର-ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତିକୁ ନେଇ ସେ ‘ପୌରୁଷ’ରେ ଲେଖିଥିବା ‘କେତୋଟି ଅଭୁଲା ଦିନ’ ଶୀର୍ଷକରେ ଏକ ଲେଖା। ତେବେ ସେପରି ଲେଖା ବ୍ୟତୀତ, ସାଂପ୍ରତିକ ଘଟଣାବଳୀକୁ ନେଇ ସେ ଅନେକ ଚିନ୍ତାଉଦ୍ରେକକାରୀ ପ୍ରବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି।

‘ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ନୂତନ ଦିଗନ୍ତ’ (ପୌରୁଷ, ନଭେମ୍ବର-ଡିସେମ୍ବର, ୧୯୮୫) ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ। ସେଥିରେ ସେ କହିଛନ୍ତି, “ଘରକୁ ସୁନ୍ଦର ଯୋଗୁଁ ନାରୀ ହିଁ ଗୃହର ମୂଳଭିତ୍ତି ଏବଂ ଗୃହ ହିଁ ସମାଜର ମୂଳଭିତ୍ତି। ଗୃହର ନିର୍ମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ସମାଜର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ପାରିବ। ସୁଖମୟ ଗୃହ ବିନା ଏକ ସୁଖସମୃଦ୍ଧି ସଂପନ୍ନ ସମାଜର ପରିକଳ୍ପନା କରାଯାଇ ନପାରେ। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ନାରୀଶିକ୍ଷା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ।”

ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଶାଣିତ, ସେପରି ଗଠନମୂଳକ ସମାଜବାର୍ତ୍ତାରେ ପରିସ୍ପନ୍ଦିତ। ‘ପୌରୁଷ’ରେ ସେ ‘ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ନାରୀସମାଜର ସଂଗ୍ରାମ’ ଶୀର୍ଷକରେ ଏକ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ। ତାହା ଲେଖା ହୋଇଥିଲା, ରାଜସ୍ଥାନର ଦେଓରାଲାଠାରେ ରୂପ୍ କନ୍‌ୱର ନାମକ ଜଣେ ଯୁବତୀକୁ ପତିର ଚିତାନିଆଁରେ ‘ସତୀ’ କରିଦିଆଯିବାର ପ୍ରତିବାଦରେ। ସେଥିରେ ସେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ସଂପାଦିତ ‘ହରିଜନ’ ପତ୍ରିକାର ୧୯୩୨ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦ ତାରିଖ ସଂଖ୍ୟାର ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସେହି ନୃଶଂସ ପ୍ରଥାର ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରଥାକୁ ସେତେବେଳେ ସମର୍ଥନ କରିଥିବା, ପୁରୀ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନିରଞ୍ଜନ ଦେବତୀର୍ଥଙ୍କୁ ବି ସେ ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ପରିଶେଷରେ କହିଛନ୍ତି, “ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଆଉ ମାତ୍ର ବାରଟି ବର୍ଷ ରହିଲା। ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀକୁ ପ୍ରଗତିର ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଏହି ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛୁ କି? ସମଗ୍ର ଜନସମାଜ ନିଜକୁ ନିଜେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ଉଚିତ। ସମାଜର ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଅଂଶ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ରଖି ଆମେ ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ନାଗରିକ ହୋଇପାରିବା ନାହିଁ।”

ଆଜି ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ବିତିଯାଇ ସାରିଲାଣି। ଆଜି ବି ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ନିର୍ଯାତିତା ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ, ଜୟନ୍ତୀ ଦେବୀ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରାୟ ୩୫ ବର୍ଷ ତଳେ ‘ପୌରୁଷ’ ପୃଷ୍ଠାରେ ଉଠାଇଥିବା ସେହି ଦୃପ୍ତ ‘ପୁରୁଷୀ’ ସ୍ୱର ହିଁ ଆମର ଅଧିକ ମନେପଡ଼ୁଛି।

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜନେତ୍ରୀ ଓ ସୁସାହିତି୍ୟକା ଥିଲେ । ସେ ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ଧରି ସାରସ୍ୱତଜଗତ ଓ ଜନଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ ।

ଆଜି ଆମ ଗହଣରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଜନନେତ୍ରୀ, ସୁସାହିତ୍ୟିକା ଓ ସୁବକ୍ତା ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ନାହାନ୍ତି ସିନା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଚିର ଅମଳିନ ହୋଇ ରହିବ। ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସେ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ପାଦଚିହ୍ନ ସଦା ସୁସ୍ପଷ୍ଟ। ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମହିଳା କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ସଭାନେତ୍ରୀ, ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସାଂସଦ ଓ ଜାତୀୟ ମହିଳା କମିସନର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟକ୍ଷା- ଏମିତି ଅନେକ ‘ପ୍ରଥମ’ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛି। ପାର୍ଥିବ ଶରୀରରେ ସେ ନାହାନ୍ତି ସତ ହେଲେ ତାଙ୍କର କର୍ମ, ଲେଖନୀ ଓ ଅବଦାନ ଚିର ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିବ। ଆସନ୍ତୁ ଦିବଂଗତ ମହାନ ନେତ୍ରୀଙ୍କ ଜୀବନର କିଛି ସ୍ମରଣୀୟ ଘଟଣାବଳିର ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରିବା।

୧୯୮୧ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୧୭ ତାରିଖ, ଲୋକସଭା ସଦନ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ। ସେଦିନ ନୂଆକରି ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଆସିଥିବା କିଛି ସଦସ୍ୟ ଶପଥ ନେବାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥାଏ। ପାଖାପାଖ ବସିଥାନ୍ତି ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୌମ୍ୟଦର୍ଶନ ଯୁବକ।

ଡୁ ୟୁ ନୋ ହ୍ଵାଟ୍‌ ୱିଲ୍‌ ହାପନ୍‌ ହିଅର୍‌ ଟୁଡେ (ଆଜି ଏଠି କ’ଣ ଘଟିବ ଜାଣନ୍ତି କି) ?’’ ପଚାରିଲେ କୌତୂହଳୀ ମହିଳା ଜଣକ। ପାଖରେ ବସିଥିବା ଯୁବକ ଜଣକ ହସହସ ମୁହଁରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ‘‘ଆଇ ଅଲ୍‌ସୋ ଡୁ ନଟ୍‌ ନୋ ଏନିଥିଙ୍ଗ୍‌(ମୁଁ ବି କିଛି ଜାଣେନା)।’’

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଜୀବନୀ ପୁସ୍ତକ ‘ଶୀତଳ ବହ୍ନି’ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏହି କଥୋପକଥନଟି ଥିଲା, ଶପଥ ନେବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଲୋକସଭାରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସଦସ୍ୟା ଶ୍ରୀମତୀ ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଆମେଥିରୁ ନିର୍ବାଚନ ଜିଣି ପ୍ରଥମ କରି ଲୋକସଭାକୁ ଆସିଥିବା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭିତରେ। ସାନଭାଇ ସଂଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଆମେଥି ଆସନରୁ ଉପନିର୍ବାଚନ ଜିଣି ଲୋକସଭାକୁ ଆସିଥିଲେ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ। ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ଆସନରୁ ଲୋକସଭା ଉପନିର୍ବାଚନ ଜିଣି ସଦନକୁ ଆସିଥାନ୍ତି ଜୟନ୍ତୀ।

ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳାମାନେ ଆସନ ଜମାଇ ସାରିଥିଲେ ବହୁତ ଦିନ ତଳୁ। ୧୯୭୨ରେ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦମଣ୍ଡନ କରିଥିବା ଶ୍ରୀମତୀ ନନ୍ଦିନୀ ଶତପଥୀ ଥିଲେ ଦେଶର ଦ୍ଵିତୀୟ ମହିଳା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ। ମାତ୍ର ଲୋକସଭାକୁ ଓଡ଼ିଶାରୁ ଜଣେ ହେଲେ ମହିଳା ଯେ ୧୯୮୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବାଚିତା ହୋଇ ଆସିପାରି ନଥିଲେ, ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରିହେଉନଥିଲେ ବି ସତ।

୧୯୫୧ରୁ ୧୯୮୦ ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ସେମଧ୍ୟରୁ କେତୋଟିରେ ଓଡ଼ିଶାର କେହି ଜଣେ ବି ମହିଳା ପ୍ରାର୍ଥୀ ହୋଇ ନଥିଲେ। ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ମାତ୍ର ଦୁଇଜଣ ମହିଳା ଲୋକସଭା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ। ଜନତା ଦଳ ଟିକେଟରେ ଆସ୍କାରୁ ଶାନ୍ତି କୁମାରୀ ଦେବୀ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ଆସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ କମଳିନୀ ପାତ୍ର। ମାତ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ନିର୍ବାଚନ ଜିଣିପାରିନଥିଲେ। ଏହି ବର୍ଷ କଟକ ଲୋକସଭା ଆସନରୁ ଜିଣିଥିଲେ ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ। ମାତ୍ର ସେ ରାଜ୍ୟର ନବଗଠିତ କଂଗ୍ରେସ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଶପଥ ନେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଠଗଡ଼ ବିଧାନସଭା ଆସନରୁ ଉପନିର୍ବାଚନ ଜିଣି ବିଧାନସଭାକୁ ଆସିବାକୁ ପଡ଼ିଲାଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ଲୋକସଭା ଆସନରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଲେ। ଫଳରେ ୧୯୮୧ ମସିହା ଜୁନ୍‌ ମାସରେ କଟକ ଲୋକସଭା ଆସନ ପାଇଁ ଉପନିର୍ବାଚନ ହେଲା। ଏହି ଆସନରୁ କଂଗ୍ରେସଦଳର ପ୍ରାର୍ଥୀରୂପେ ଜାନକୀବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ତାଙ୍କର ନିକଟତମ ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱୀ ରବି ରାୟଙ୍କୁ ପାଖାପାଖି ୫୦ ହଜାର ଭୋଟ୍‌ରେ ପରାସ୍ତ କରି ନିର୍ବାଚିତା ହେଲେ।

ପ୍ରଥମଥର ଲୋକସଭାକୁ ଗଲାବେଳେ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ଯାଇଥିଲେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପାଇଁ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ। ଶ୍ରୀମତୀ ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କୁ କ’ଣ ପଚାରିବେ ଓ ସେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବେ ଇତ୍ୟାଦି। କିନ୍ତୁ ସେ ଯେତେବେଳେ ସଂସଦ ଭବନସ୍ଥିତ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଶ୍ରୀମତୀ ଗାନ୍ଧୀ ନିଜେ ଦୁଆର ପାଖକୁ ଉଠିଆସି ତାଙ୍କୁ କୁଣ୍ଢାଇପକାଇଥିଲେ। ସତେ ଯେମିତି ସେ ନିଜର ଜଣେ ଅତି ପରିଚିତା ସହକର୍ମୀଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ବସିରହିଥିଲେଭେଟିବା ପାଇଁ। ଜୟନ୍ତୀଙ୍କ ଜୀବନୀ ପୁସ୍ତକ ‘ଶୀତଳ ବହ୍ନି’ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନଟି ସୂଚାଇ ଦିଏ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵଏବଂ ଲୋକସଭା ସଦନରେ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳାଙ୍କ ଗୃହପ୍ରବେଶ କାଳରେ ପ୍ରଥମ ସଙ୍ଖୋଳାର ଅନୁଭୂତି।

×ଏକାଧାରରେ ଜଣେ ଅଗ୍ନିବର୍ଷୀ ନେତ୍ରୀ, ସୁସାହିତ୍ୟିକା, ଅନୁବାଦିକା, ସାହିତ୍ୟ ସଂଗଠିକା, ସମାଜସେବା ଓ ବକ୍ତା ଭାବେ ସାରା ଭାରତରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ।

ଜାତୀୟ ମହିଳା କମିସନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ରହିଥି

ନାରୀ ତୋର କରି ନ ପାରିବି ଗୁଣ ଗାନ

ତୁହି ଏକା ଜଗତ ରେ ହୋଇଛୁ ମହାନ ।

ନାରୀ ତୋ ବିନା ସୃଷ୍ଟି କେବେ ହୋଇବ ନାହିଁ

ନାରୀ ତୋର ସହନଶୀଲତାର ତୁଳନା ନାହିଁ ।

ତୁହି ଜାୟା ଜନନୀ ଭଗିନୀ ରୁପେ ଆସୁ

ଜଗତ ରେ କେତେ କର୍ମ କରି ଆନନ୍ଦ ରେ ହସୁ ।

ତୁହି କେବେ କଳ୍ପନା ଚଉଲା ରୂପେ ସାହସୀ ହେଉ

ତୁହି କେବେ ମଦର ଟେରସା ହୋଇ ତୋ ସେବା କୁ ଦେଉ ।

ତୁହି ଜନ୍ମ ଦାତ୍ରି ହୋଇ ସନ୍ତାନ କୁ ଦେଉ ଜନମ

କେତେ କଷ୍ଟ ସହି ଜଗତ ରେ କରୁଛୁ କରମ ।

ତୁହି ଝାନ୍ସି ରାଣୀ ହୋଇ ତୋର ବୀରତ୍ୱଦେଖାଇଲୁ

ତୁହି କୋକିଳକଣ୍ଠି ହୋଇ ଲତା ରୂପେ ଗୀତ ଗାଇଲୁ ।

ନାରୀ ତୁ କେତେ କଷ୍ଟ ଆଜି ବି ସହି ଯାଉଛୁ

କେବେ ବଧୂ ହତ୍ୟା ପୁଣି କେବେ ନିର୍ଯାତନା ର ଶିକାର ହେଉଛୁ ।

ନାରୀ ତୁହି ପୁରୁଷ ର ଅଧା ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ ହୋଇଲୁ

ପୁରୁଷ ସହ ଧର୍ମ କରୁ ବୋଲି ସହ

ଧର୍ମିଣୀ ନାମ ବହିଲୁ ।

ନାରୀ ତୁହି ସତୀ ସାବିତ୍ରୀ ହୋଇ ପତି ର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରି ପାରୁ

ତୋରି ସତିତ୍ଵ ପାଇଁ ଯମ ଲୋକ କୁ ଯାଇ ତୁ ପାରୁ ।

ତୁହି ସତୀ ଅନୁସୟା ହୋଇ ତ୍ରିଦେଵ ଙ୍କୁ ବାଳକ କଲୁ

ତୁହି ସତୀ ସୀତା ହୋଇ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ମହାନ ହେଲୁ ।

ଆଜିର. ସମାଜ ରେ ତୁ ଆଉ ଅବଳା ହୋଇ ରହି ନାହୁଁ

ନିଜେ ଶିକ୍ଷିତା ହୋଇ ସବୁଠି ତୋର ବିଜୟ ଧ୍ଵଜା ଉଡାଉ ।

ନାରୀ ତୁହି ଦେବି ହୋଇ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପୂଜା ପାଇବୁ

ଦୁହିତା ହୋଇ ଦୁଇ କୁଳର ମାନକୁ ସବୁଠି ରଖିବୁ।

ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ: ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସାଂସଦ । Jayanti Patnaik: Odisha's First female member of Parliament

ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ସାଂସଦ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ଜୟନ୍ତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ।