हिंदू कॅलेंडरनुसार दर सुमारे तीन वर्षांनी ( म्हणजे 32 महिने; 16 दिवसांनी येणाऱ्या अतिरिक्त चंद्राच्या महिन्याला 'अधिक मास' ( किंवा पुरूषोत्तम मास / धोंडयाचा महिना) असं म्हणतात. सौरवर्ष आणि चांद्रवर्ष यांच्या दिवसांमधील ताळमेळ बसवण्यासाठी हा महिना वाढीव मानला जातो.

सौरवर्ष 365 दिवसांच असतं; तर चांद्रवर्ष 354 दिवसांच असतं. या 11 दिवसांच्या फरकाची भरपाई करण्यासाठी दर तीन वर्षांनी एक महिना वाढवला जातो. हा महिना भगवान विष्णूला समर्पित असतो. या काळात व्रतवैकल्ये; दानधर्म आणि जप-तप केल्याने जास्त पुण्य मिळतं अशी मान्यता आहे. या कार्यात शुभ कार्य वर्ज्य मानली जातात. त्या ऐवजी या महिन्यात केवळ धार्मिक कार्यावर भर दिला जातो. सूर्याधरित पंचांग पाळणा-या आसाम; ओरिसा; केरळ; तामिळनाडू; पश्चिम बंगाल या राज्यात अधिक महिना नसतो; तो फक्त चांद्र पंचांग वापरणा-या आंध्रप्रदेश; कर्नाटक; गुजरात; महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशांसारख्या राज्यात पाळला जातो. चैत्रापासून अश्विन महिन्यांपर्यंतचा कोणताही एक महिना अधिक मास म्हणून येऊ शकतो. कारण या महिन्यांतच सूर्याची गती मंद असते व त्याला एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जायला जास्त वेळ लागतो.

या महिन्यात मंगल कार्ये करत नाहीत त्यामुळे या महिन्यात अनेक निर्भत्सनांना सामोरं जावं लागलं. त्यामुळे व्यथित होऊन तो मास वैकुंठात विष्णूकडे गाऱ्हाणे घेऊन गेला. विष्णूने त्यास गोकुळात कृष्णाकडे पाठवले. तो कृष्णास शरण गेला. कृष्णाने त्या मासाचे नाव बदलून 'पुरूषोत्तम मास' असं ठेवलं अशी कथा प्रचलित आहे. या मासात जे श्रद्धाभक्तियुक्त राहून उपासना; कर्मे; व्रते व दानं करतील त्यांना पुण्य मिळेल असही त्यास वचन दिलं. या महिन्यात विष्णू देवतेच्या उपासनेला विशेष महत्व आहे. या काळात उज्जैन येथे विशेष यात्रा भरते. भागवत कथा सप्ताह; स्नान; दान; जप यांच आचरण या महिन्यात केलं जातं. अन्नदान; दीपदान; वस्त्रदान आणि गोदान यांना या महिन्यात खूप मोठं महत्व असतं. गाईला हिरवा चारा देणं; तुळशीची पूजा करणं; पक्षांसाठी पाणी ठेवणं यांसारखी पुण्याईची कामं केली जातात. रोजच्या धावपळीच्या आयुष्यातून वेळ काढून आत्मचिंतन करण्यासाठी हा महिना उत्तम मानला जातो. या काळात तीर्थयात्रा; उपवास केल्याने पुण्य लाभतं. अधिक मास हा केवळ एक वाढीव महिना नसून; तो आपल्याला शारीरिक आणि आत्मिक शुद्धी करण्याची मोठी संधी देतो. या महिन्यात सांसारिक कामांपेक्षा जास्त ईश्वराच नामस्मरण करून मन शांत व पवित्र ठेवलं जातं.

या महिन्यात 33 या आकड्याला फार मोठं महत्व आहे. तेहतीस कोटी देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी या महिन्यात 33 दिवे लावणे; 33 ब्राम्हणांना भोजन देणे किंवा 33 वस्तूंचे दान करणे शुभ मानल जातं. या महिन्यात विवाहित जोडप्याला विशेषतः लेक आणि जावयाला घरी बोलवून त्यांचा विशेष पाहुणचार केला जातो. जावयाला विष्णूच रूप मानून त्याला 33 अनरसे आणि अधिकवाण देण्याची सुंदर परंपरा आपल्याकडे आहे. जावयाचा सन्मान केला जातो.

लेखिका

मिसेस सुरूची शिरीष वीरकर

अधिक महिन्याच महत्व

लेख