लक्ष्मणाची पत्नी उर्मिला ही एक रामायणातील उपेक्षित स्त्री.हीतर जनक राजाची मुलगी . म्हणजे खरी राजकन्या.सीता तर भूमीतून लाभलेली कन्या.पण स्वयंवर सीतेचे रचले. श्रीराम यांनी शिवधनुष्याला बाण लावून स्वयंवर जिंकले .सीतामाई व श्रीराम यांचा विवाह झाला.सारे जण खुश होते .गाणी गात होते( स्वयंवर झाले सीतेचे , स्वयंवर झाले सीतेचे).

राजकन्या उर्मिला हिचा विवाह श्रीरामांचा कनिष्ठ बंधू लक्ष्मण यांचेशी झाला.

बाकी दोन चुलत बहिणी मांडवी आणि श्रुतकिर्ती यांचा विवाह भरत

आणि शत्रुघ्न ह्या दोन धाकट्या भावांशी झाला.उर्मिला राजकन्या असून ही धाकटी सून झाली.ही तिची उपेक्षा .

काही काळाने दशरथ राजाने श्रीराम यांना सिंहासिनी बसवुन

राज्य सुपूर्द करून राजा करण्याचे ठरविले.तेंव्हा कैकयी राणी ची दासी मंथरा हिने राणीचे काम भरले.राजाने तुला दोन वर दिले आहेत.त्यातील एक तू माग. तुझ्या पुत्राला राजा करणे आणि श्रीरामाला १४ वर्षे वनवासात पाठविणे. राणी ने दासीचे ऐकून राजा कडून आपला वर मागून घेतला.श्रीराम वनवासात जायला निघाले.सीतामाईने पण बरोबर जायचा हट्ट केला तोही श्रीरामांनी पुरविला.ती पण त्यांच्या सोबत वनवासात जायला निघाली.लक्ष्मण पण त्यांच्या रक्षणार्थ वनवासात जायला निघाला.तेव्हा उर्मिलेनी पण लक्ष्मणा बरोबर जायचा हट्ट केला .पण तो तिच्या पतीने डावलला.तिला सांगितले तू इथे राहून माझ्या वृद्ध माता पित्याची सेवा कर.उर्मिलेसाठी सीतामाईने पण बरोबर येण्यासाठी काही प्रयत्न नाही केला.ते तिघे वनवासाला निघाले.आणि उर्मिलेचा राजमहालात वनवास सुरू झाला. सीतामाई तर पतीसोबत वनवासात सुखी होती.गाणी गात होती.( वनवास हा सुखाचा, सुखाचा).असा नेहमी प्रमाणे माझा हक्क डावलला.

पहिल्याच रात्री रक्षणार्थ कुटीच्या बाहेर लक्ष्मणाला निद्रा येऊ लागली.त्याने निद्रादेवीस प्रसन्न करवून मला १४ वर्षे निद्रा येऊ नये असा वर मागून घेतला.देवीने वर दिला पण सांगितले तुझ्याऐवजी कोणीतरी निद्रेत राहिले पाहिजे.तेंव्हा लक्ष्मणाने पटकन ऊर्मिलेचे नाव घेतले.त्यामुळे उर्मिलेला १४वर्षे निद्रित अवस्थेत घालवावी लागली.ह्यालाच (उर्मिला निद्रा) असे नाव पडले.लक्ष्मण रेखा प्रसिद्ध झाली पण उर्मिला निद्रा फारशी कोणाला माहित नाही

कुश आणि लव प्रसिद्ध झाले.पण ऊर्मिलेचे दोन पुत्र अंगद आणि चंद्रकेतु कोणास माहीत नाहीत.

कौसल्या माता पती आणि पुत्र वियोगाने दुःखी, कैकेयी माता तर आपल्या कर्मा मुळे पतीचे निधन आणि भरताचा रोष आणि वियोग यांनी दुःखी.तशाच सुमित्रा माता ,माझ्या सासूबाई पण दुःखी पण त्यांची कोणी जास्त दखल घेतली नाही.

प्रत्येक मंदिरात श्रीराम सीता यांच्याबरोबर लक्ष्मण उपस्थित असतात.पण उर्मिलेला कुठेच स्थान नाही. फक्त राजस्थानमधील भरतपूर येथे ऊर्मिलेचे मंदिर आहे.एवढीच तिची उपस्थिती.

हे सर्व पाहता उर्मिलेच्या वाटेला आलेली उपेक्षितता व वंचना फारच वाटते.

ह्यामुळे बरेचजण आपल्या मुलीचे नाव उर्मिला ठेवण्यास धजावत नाहीत कारण रामायणातील उर्मिलेप्रमाणे आपल्या मुलींच्या नशिबी उपेक्षा येऊ नाही.ही पण केवढी उपेक्षा .

अशी रामायणातील उर्मिला उपेक्षित आहे.

सौ मेधा भिडे.