भक्तिपर चित्रपट मराठी सिनेमासाठी नवीन नाहीत. 1990-2000च्या दशकांत आलेल्या अनेक चित्रपटांत स्वस्त व्हिज्युअल इफेक्ट्स, आक्रस्ताळा अभिनय आणि सरधोपट भक्तिकथा दिसत असत. 'देऊळ बंद' मालिका मात्र तिच्या पटकथात्मक रचनेमुळे वेगळी ठरते.

पारंपरिक भक्तीपटांत देव एखाद्या आस्तिक नायकाला दर्शन देतो; इथे मात्र देव एका नास्तिकालाच दिसतो. आसपासचे आस्तिक शेवटपर्यंत वंचित राहतात, तर नास्तिकाच्या आयुष्यातील प्रश्न सोडवत त्याचे अखेरीस आस्तिकीकरण केले जाते.

ही रचना रंजक असली, तरी तिच्यातील वैचारिक चौकट लक्षवेधी आहे. चित्रपट नास्तिकतेला वैध तात्विक भूमिका म्हणून न मांडता, एका नैतिक-आध्यात्मिक उणिवेसारखे पाहतो. त्यामुळे नास्तिक पात्राचा प्रवास हा विचारांच्या देवाणघेवाणीपेक्षा 'दुरुस्ती'च्या कथानकासारखा वाटतो.

नास्तिकतेचे सरसकटीकरण

पहिल्या चित्रपटातील राघव शास्त्रीसारखा (गश्मीर महाजनी) वैज्ञानिक नास्तिक अहंकारी, आक्रस्ताळा आणि भावनिकदृष्ट्या खुजा दाखवला जातो.

विज्ञानाच्या मर्यादा दाखवत 'जिथे विज्ञान संपते तिथे अध्यात्म सुरू होते' ही परिचित आणि अतार्किक मांडणी चित्रपट करतो.

या चित्रपटांतील नास्तिक पात्रे देव आणि आस्तिकांची सतत खिल्ली उडवतात. परिणामी, भारतीय नास्तिक आणि बुद्धिप्रामाण्यवादी परंपरेची गुंतागुंत नाकारून नास्तिकतेचे सरसकटीकरण केले जाते.

वादविवादाचा आभास निर्माण होतो; पण प्रत्यक्षात श्रद्धेच्या बाजूनेच कथानक झुकलेले राहते.

हिंदी सिनेमातही नास्तिकतेला अनेकदा भावनिक प्रवासात रूपांतरित करण्यात आले आहे. मात्र, उमेश शुक्लाच्या 'ओह माय गॉड!'सारख्या (2012) चित्रपटांनी संघटित धर्म, अध्यात्माचे व्यापारीकरण आणि धार्मिक ढोंगीपणावर टीका केली होती. त्यातील नास्तिक पात्राला शिक्षा होत नाही. उलट, त्याच्या संशयातून श्रद्धेला मानवी रूप मिळते.

देऊळ बंद 2 : 'भावनिक नाट्यावर भर देत व्यवस्थेची जबाबदारी झटकणारा सिनेमा'

अभिलाषा देशपांडे