देहदाता - शरीर शास्त्राचा अध्यापक

'देहदान हेच ज्ञानदान आहे' असे आम्ही म्हणतो. कारण देहदानामुळेच वैद्यक क्षेत्रातील शिक्षण व संशोधन शक्य होते. या शिक्षण संशोधनामुळेच आज अनेक औषधे अनेक उपाय अनेक शल्यक्रिया अनेक शस्त्रक्रिया यांचा शोध लागला आहे. आज लाखो लोकांना आपण मृत्यूपासून वाचवू शकतो. त्यामुळेच देहदाता हा ज्ञानदान करणारा शिक्षकच नव्हे काय ? शरीरशास्त्राच्या शिक्षका इतकाच देहदान करणारा दाता हा महत्त्वाचा असतो. तोही या ज्ञानदानातील सगळ्यात महत्त्वाचा भाग असतो. म्हणून त्यालाही ज्ञानदाता म्हटलं पाहिजे. आज आपल्याला देहदानामुळे शिक्षण आणि संशोधन होत असलेलं पाहायला मिळतं. ते सहजासहजी शक्य होतं. परंतू शरीरशास्त्राच्या शिक्षणाचा आणि संशोधनाचा इतिहास मोठा मनोरंजक आहे. ईसवी सन पूर्व तिसर्‍या शतकातील सिंधू नदीच्या खोऱ्यामध्ये वसलेल्या संस्कृतीमध्ये मृतदेहाचे विच्छेदन करून शरीरशास्त्राचा अभ्यास करत असल्याचे आढळते. तेथील काही चित्रांवरून आणि इतिहासाच्या संशोधकांच्या संशोधनांमधून आपल्याला हे अनुमान काढता येते. परंतु त्या संस्कृतीचा आक्रमणां मुळे -हास झाला आणि हे संशोधन व शिक्षण बंद झाले. त्यांना ज्या लोकांनी जिंकले त्यांच्या धर्मांमध्ये मृतदेहाचे विच्छेदन करणे निषिद्ध समजले जात असल्याने हे संशोधन बंद पडले. त्यानंतर विशेष उल्लेख सापडतो तो तिबेटमध्ये. तिबेटमध्ये याबाबतीत बरंच मोठं संशोधन झालं होतं म्हणे. मुळातच तिबेट हा प्रदेश अति उंच पठार असल्याने त्या ठिकाणी लाकडाची उपलब्धता कमी असल्याने तसेच बरेच महिने तो प्रदेश बर्फाच्छादित रहात असल्याने मृतदेहाला जाळणे ही गोष्ट शक्‍य नव्हती. त्या ठिकाणी मृतदेहाला डोंगरावर उंच जागी ठेवून देत असत आणि जंगलातील पशू-पक्षी त्यांचा निकाल लावत असत. या अशा पद्धतीमुळे त्या ठिकाणी शवविच्छेदन या गोष्टीला फारसा विरोध झाला नाही. त्याच प्रमाणे या बर्फाळ वातावरणात शवविच्छेदन आणि संशोधन हे शक्य झाले कारण मृतदेह लगेचच खराब होत नसत. तेंव्हाचे या प्रकारचे उल्लेख सापडतात.

नंतरच्या काळामध्ये जे शव विच्छेदन झालेले आहे ते नदीच्या किंवा ओढ्याच्या वाहत्या पाण्यामध्ये केले जात असे. नंतर ते देह त्वरित पुरून नष्ट करून टाकले जात असत. ग्रीसमध्ये रोमन साम्राज्याच्या काळात मात्र ही संशोधने अत्यंत गुप्तपणे लपून छपून करावी लागत होती. कारण त्या काळात धर्मपीठाच्या दृष्टीने शवविच्छेदन हे निषिद्ध समजले जात असे. त्याकाळात संशोधक हे विविध व्यावसायिकांच्या मदतीने संशोधन करत असत. मृतदेह थडग्यातून उकरून मिळवले जात असत किंवा बेवारस मृत्यू झालेले मृतदेह चोरून आणले जात असत. अशा पद्धतीचा मृतदेह पुरवठ्याचा व्यवसायही चालत असे म्हणे, पण गुपचुप. परंतु मृतदेह लगेच खराब होत असल्याने त्याकाळी एका वेगळ्या पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला होता. त्याकाळात नाभिक (Barber) व्यक्तींच्या सहाय्याने मृतदेहाचे विच्छेदन केले जात असे. (म्हणूनच नाभिकांना आद्य सर्जन असे म्हणतात) आणि चित्रकार किंवा शिल्पकार यांच्या मदतीने शरीराच्या आतील विविध भागांची चित्रे अथवा शिल्पे तयार केली जात असत. त्यामुळे हे संशोधन पुढे अभ्यासासाठी उपयोगात आणले जात असे. अगदी 'लिओनार्डो दा विंची' आणि 'मायकेल अँजेलो' यासारखे कलाकारही या पद्धतीमध्ये सहभागी होत असत. त्यांनी केलेल्या अशा कांही कलाकृती युरोपमधील काही म्युझियम मध्ये उपलब्ध आहेत. सोळाव्या शतकाच्या प्रारंभी ब्रूनो नावाच्या एका शास्त्रज्ञाला झाडावर लटकवून जिवंत जाळण्याची शिक्षा धर्मपीठाने दिली. कारण पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरते हे तत्त्वज्ञान त्याने ठामपणे मांडले आणि ते धर्मपीठाच्या तत्त्वांच्या विरोधात होते. पृथ्वी ही सपाट आहे, स्थिर आहे आणि सूर्य व इतर ग्रह त्या भोवती फिरतात अशी धर्माची ठाम समजूत होती. हे तत्त्व मांडल्यामुळे त्यावेळेला धर्मपीठाने त्याला ही शिक्षा दिली. ब्रूनो चे काही सहकारी संशोधक हे शरीरशास्त्रावर संशोधन करत असत. झाडावर लटकलेला अर्धवट जळलेला ब्रूनोचा मृतदेह त्यांना उपलब्ध झाला. तो त्यांनी पळवून नेला. त्यातून सर्व हाडे वेगळी करून सुट्टी करून ती साफ करून एकत्र जोडली आणि अशा तऱ्हेने संशोधनासाठी जगातला पहिला हाडांचा सापळा तयार झाला असे म्हणतात. वैद्यकीय महाविद्यालयात मी व्याख्यानाला जातो त्यावेळेला मी आवर्जून हे उदाहरण देत असतो. आज किती सहजासहजी शिक्षण आणि संशोधनासाठी सर्व गोष्टींची उपलब्धता आहे हे त्यांच्या लक्षात यावे हा उद्देश. त्याकाळी शरीरशास्त्राच्या संशोधकांना चेटुक करणारे समजले जात असे. त्यांचे पासून मृतदेह वाचवण्यासाठी स्मशानाभोवती पहारा देण्यात येत असे. या संशोधकांनाही स्मशानाच्या आसपास दिसल्यास दगड मारून पळवून लावले जात असे. तसेच हा सर्व संशोधनाचा भाग कुठेतरी जंगलात एकांतात लपून-छपून करावा लागत असे.

या सर्व पूर्वसुरींच्या प्रयत्नाने आज वैद्यकशास्त्राला इथपर्यंत आणून सोडलं आहे. आज माणसाचं जगणं सुसह्य झालं आहे. अनेक असाध्य रोगांपासून माणसाची वाचण्याची शक्यता वाढत आहे. हे सर्व या पूर्वसुरींचे आपल्यावर उपकारच आहेत. या उपकारांची जाण आपण ठेवली पाहिजे. सर्व मानवजातीने जर या उपकाराची जाण ठेवून अधिकाधिक शिक्षण आणि संशोधनासाठी आपली फक्त एक निरुपयोगी गोष्ट, म्हणजे 'मृत्यूनंतर आपला देह'. फक्त दान करायचा आहे. एवढं सुद्धा आपण करणार नाही का ?

—--- सुनील देशपांडे (पुणे) संपर्क :९६५७७०९६४०.

देहदान : इतिहास ब गरज.

सुनील देशपांडे, उपाध्यक्ष, दि फेडरेशन ऑफ ऑर्गन ॲंड बॉडी डोनेशन, मुंबई.