रात्री आकाशाकडे पाहताना आपण सहज म्हणतो, “किती मोठं आहे हे विश्व!” पण त्या विशाल आकाशाकडे थोडं वेगळ्या नजरेने पाहिलं, तर एक प्रश्न नक्कीच मनात येतो या एवढ्या मोठ्या विश्वात आपण खरंच एकटे आहोत का?...

आजपर्यंत आपल्याला पृथ्वीबाहेर कोणतंही जीवन सापडलेलं नाही. (NASA) च्या माहितीनुसार पृथ्वीबाहेर जीवन असल्याचा अजून कोणताही निश्चित वैज्ञानिक पुरावा मिळालेला नाही. पण याचा अर्थ पृथ्वीबाहेर जीवन नाही असंही विज्ञान म्हणत नाही. कारण आपण ज्या विश्वाचा शोध घेत आहोत, त्याची व्याप्तीच इतकी प्रचंड आहे की अजून आपण त्याचा अगदी छोटासा भागच समजून घेतला आहे.

गेल्या काही दशकांत वैज्ञानिकांनी आपल्या सौरमालेबाहेर हजारो (Exoplanets) म्हणजेच इतर ताऱ्यांभोवती फिरणारे ग्रह शोधले आहेत. त्यापैकी काही ग्रह आकाराने पृथ्वीसारखे आहेत, तर काही त्यांच्या ताऱ्याच्या (Habitable Zone) मध्ये आहेत. (Habitable Zone) म्हणजे एखाद्या ताऱ्याभोवतीचा असा प्रदेश जिथे परिस्थिती योग्य असेल तर ग्रहाच्या पृष्ठभागावर द्रवरूप पाणी टिकून राहण्याची शक्यता असते.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यायला हवी (Habitable Zone) म्हणजे तिथे जीवन आहे याची guarantee नाही. एखादा ग्रह योग्य अंतरावर असला, तरी त्याचं वातावरण कसं आहे, तापमान किती आहे, पाणी आहे का, त्या ग्रहावर कोणते रासायनिक घटक आहेत आणि तिथली परिस्थिती किती काळ स्थिर राहते, यावर बरंच काही अवलंबून असतं.

आपल्या पृथ्वीचंच उदाहरण घ्या. पृथ्वीवर पाणी आहे, वातावरण आहे, योग्य तापमानाची परिस्थिती आहे आणि जीवनासाठी आवश्यक असलेली अनेक रासायनिक तत्त्वं आहेत. पण या सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्या म्हणूनच जीवन निर्माण झालं, की त्यामागे अजून काही प्रक्रिया आहेत, याचं पूर्ण उत्तर आजही विज्ञानाकडे नाही.

त्यामुळे दुसऱ्या ग्रहावर पाणी किंवा जीवनासाठी योग्य वातावरणाची शक्यता दिसली, तरी “तिथे जीवन आहे” असं लगेच म्हणता येत नाही.

याच कारणामुळे वैज्ञानिक आता फक्त ग्रह शोधत नाहीत, तर त्यांच्या वातावरणाचाही अभ्यास करत आहेत. यासाठी (James Webb Space Telescope) सारखी अत्याधुनिक साधनं वापरली जात आहेत.

उदाहरण म्हणून (K2-18 b) हा ग्रह पाहता येईल. हा ग्रह पृथ्वीपेक्षा मोठा आहे आणि पृथ्वीपासून सुमारे 120 प्रकाशवर्षे दूर आहे. तो आपल्या ताऱ्याच्या (Habitable Zone) मध्ये आहे. (James Webb Space Telescope) च्या निरीक्षणांमध्ये त्याच्या वातावरणात (Methane) आणि (Carbon Dioxide) आढळले आहेत.

त्यामुळे या ग्रहावर जीवनासाठी योग्य परिस्थिती असू शकते का, याचा वैज्ञानिक अभ्यास करत आहेत. पण याचा अर्थ (K2-18 b) वर जीवन सापडलं आहे असा अजिबात होत नाही. वातावरणातील एखादा रेणू जीवनाशी संबंधित असू शकतो, पण तो इतर नैसर्गिक प्रक्रियांमधूनही तयार होऊ शकतो. म्हणूनच अशा शोधांकडे वैज्ञानिक अतिशय सावधपणे पाहतात.

(TRAPPIST-1) हीदेखील अशीच एक मनोरंजक ग्रहव्यवस्था आहे. तिथे पृथ्वीच्या आकाराच्या अनेक ग्रहांचा शोध लागला आहे आणि त्यापैकी काही ग्रह त्यांच्या ताऱ्याच्या (Habitable Zone) मध्ये किंवा त्याच्या आसपास आहेत. त्यामुळे या ग्रहांच्या वातावरणाचा अभ्यास करून तिथे पृथ्वीसारखी परिस्थिती आहे का, याचा शोध घेतला जात आहे. पण आजपर्यंत त्यापैकी कोणत्याही ग्रहावर पृथ्वीसारखं जीवन असल्याचं सिद्ध झालेलं नाही.

इथून पुढे प्रश्न आणखी मोठा होतो.

समजा या विश्वात कुठेतरी जीवन आहे. आणि ते फक्त सूक्ष्मजीवांचं जीवन नसून आपल्यापेक्षा हजारो किंवा लाखो वर्षांनी पुढे गेलेली एखादी बुद्धिमान सभ्यता आहे. मग आपल्याला त्यांचा काहीच ठावठिकाणा का लागलेला नाही? आणि त्यांनी आपल्याला शोधलेलं का नाही? हाच प्रश्न प्रसिद्ध (Fermi Paradox) च्या केंद्रस्थानी आहे. साध्या भाषेत सांगायचं तर प्रश्न असा आहे जर विश्वात बुद्धिमान जीवन असण्याची शक्यता इतकी मोठी असेल, तर मग त्याचे स्पष्ट पुरावे आपल्याला दिसत का नाहीत?

आपण आज रेडिओ सिग्नल्स, वेगवेगळ्या प्रकारचे संकेत, ग्रहांच्या वातावरणातील संभाव्य (Biosignatures) आणि इतर खुणा शोधत आहोत. पण अजूनपर्यंत आपल्याला पृथ्वीबाहेरील बुद्धिमान सभ्यतेकडून आलेला कोणताही निश्चित संदेश मिळालेला नाही.

आणि इथेच एक कल्पना खूपच वेगळी आणि थोडी अस्वस्थ करणारी वाटते (Dark Forest.)

(लिऊ सिक्सिन) यांच्या विज्ञानकथा त्रयीतील दुसऱ्या पुस्तकाचं नावच (The Dark Forest) आहे. या पुस्तकात मांडलेली कल्पना अशी आहे की विश्व एखाद्या अंधाऱ्या जंगलासारखं असू शकतं. प्रत्येक बुद्धिमान सभ्यता या जंगलात शांतपणे लपून बसलेली असू शकते.

कारण समोरची सभ्यता मैत्रीपूर्ण आहे की धोकादायक, हे आपल्याला माहीत नसतं. जर एखाद्या सभ्यतेने स्वतःचं अस्तित्व मोठ्या प्रमाणावर जाहीर केलं, तर त्याचा शोध घेणारी दुसरी, अधिक शक्तिशाली सभ्यता तिच्यासाठी धोका ठरू शकते. त्यामुळे सुरक्षित राहण्यासाठी प्रत्येक सभ्यता स्वतःचा ठावठिकाणा लपवून ठेवत असेल, अशी ही एक (speculative) कल्पना आहे.

पण इथे एक गोष्ट अगदी स्पष्ट आहे (Dark Forest) ही वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली theory नाही. ती (Fermi Paradox) समजावून सांगण्यासाठी मांडल्या गेलेल्या अनेक (speculative possibilities) पैकी एक आहे आणि तिचा लोकप्रिय संदर्भ (लिऊ सिक्सिन) यांच्या कादंबरीमुळे अधिक प्रसिद्ध झाला.

खरं तर पृथ्वीबाहेरच्या बुद्धिमान जीवनाबद्दल आपल्याकडे अजून खूप कमी माहिती आहे. कदाचित जीवन अत्यंत दुर्मिळ असेल. कदाचित जीवन अनेक ग्रहांवर निर्माण होत असेल पण बुद्धिमान सभ्यतेपर्यंत पोहोचणं फार कठीण असेल. कदाचित बुद्धिमान सभ्यता फार कमी काळ टिकत असतील. किंवा कदाचित त्या एकमेकांपासून इतक्या दूर असतील की त्यांच्यात संवाद होण्यासाठी हजारो-लाखो वर्षं लागू शकतात.

आणि एक शक्यता अशीही आहे की आपण योग्य पद्धतीने शोधच घेतलेला नसेल.

प्रकाशाचा वेग प्रचंड असला तरी विश्वाच्या प्रमाणात अंतरं त्याहूनही प्रचंड आहेत. एखाद्या ग्रहावरून आज निघालेला संदेश आपल्यापर्यंत पोहोचायला शेकडो किंवा हजारो वर्षं लागू शकतात.

त्यामुळे आपण आज आकाशात एखाद्या सभ्यतेचा शोध घेत असलो, तरी कदाचित आपण तिच्या हजारो वर्षांपूर्वीच्या अवस्थेकडे पाहत असू. कदाचित ती सभ्यता आज अस्तित्वातही नसेल. आणि उलट, कदाचित एखादी सभ्यता आज अस्तित्वात आली असेल, पण तिचा प्रकाश किंवा संदेश अजून आपल्यापर्यंत पोहोचलेलाच नसेल.

त्यामुळे “आपल्याला काही दिसत नाही” आणि “काहीच अस्तित्वात नाही” या दोन गोष्टी एकसारख्या नाहीत.

आज विज्ञानाकडे पृथ्वीबाहेरील जीवनाचा निश्चित पुरावा नाही. पण त्याच वेळी विश्वातील ग्रहांची संख्या, त्यांची विविधता आणि जीवनासाठी आवश्यक असणाऱ्या घटकांचा अभ्यास आपल्याला एकच गोष्ट सांगतो हा प्रश्न अजून संपलेला नाही.

कदाचित पुढच्या काही दशकांत एखाद्या ग्रहाच्या वातावरणात जीवनाशी संबंधित ठोस संकेत सापडतील. कदाचित आपल्याला एखादा असा रेडिओ सिग्नल मिळेल ज्याचं नैसर्गिक स्पष्टीकरण देणं कठीण जाईल. किंवा कदाचित आपण अजून खूप काळ शोधत राहू आणि तरीही शांत आकाशच दिसेल.

पण जर खरंच पृथ्वीच्या बाहेर कुठेतरी बुद्धिमान जीवन अस्तित्वात असेल, तर मग एक प्रश्न आपल्यासमोर नक्की उभा राहील आपण त्यांना शोधण्याचा आणि त्यांच्याशी संपर्क करण्याचा प्रयत्न करायला हवा, की या विशाल (“Dark Forest”) मध्ये स्वतःचं अस्तित्व सुरक्षित ठेवण्यासाठी शांत राहणंच योग्य ठरेल?

तुम्हाला काय वाटतं?....

शब्दांकन: रुद्र

पृथ्वीच्या बाहेर जीवन आहे का?

अब्जावधी ग्रह, Fermi Paradox आणि ‘Dark Forest’ची धक्कादायक शक्यता