लेख..

मान्सूनपूर्व काळातील 'नवतपा'

✍️शशिकांत म.तोटे
दारव्हा,जि.यवतमाळ

विद्यमान परिस्थितीत देशात 'नवतपा' सुरू आहे. नवतपा हा केवळ पारंपारिक समजूतीचा भाग नसून नैऋत्य मान्सूनपूर्व काळातील तीव्र उष्णतेचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या काळात समुद्रात कमी दाबाचा पट्टा होण्यास सुरुवात होते. ज्यामुळे मान्सूनच्या आगमनासाठी पोषक वातावरण निर्माण होण्यास मदत मिळते.नवतपाच्या काळात जितकी जास्त उष्णता तेवढा अधिक पाऊस; अशी लोकमान्यता विज्ञान मानत नसले तरी, नवतपाचे पर्व मान्सूनपूर्व प्रक्रियेतील महत्त्वाचा अध्याय म्हणून मान्य करतात.

पारंपारिक पंचांगानुसार,सूर्य जेव्हा रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतो, त्या काळालाच नवतपा असे म्हटले जाते. जो २५ मे पासून सुरू झाला असून.२ जून पर्यंत नवतपाचा प्रभाव कायम राहणार आहे.'नव' म्हणजे (नऊ संख्या) आणि 'तपा' म्हणजे उष्णता. मार्च महिन्यापासून उन्हाळा गृहीत धरला जातो.जो
जून महिन्यात येणाऱ्या मृग नक्षत्रापर्यंत.तर एप्रिल ते मे महिन्या दरम्यान जमीन काही आठवडे तीव्र सूर्यकिरणे शोषून घेत असते.त्यामुळे उष्मा अधिक वाढतो.परिणामी वातावरणातील आद्रतेचे प्रमाण कमी राहून उष्ण आणि कोरडे वारे वाहण्यास सुरुवात होते. त्यामुळे तापमानवाढ होऊन तीव्र उष्णतेच्या लाटा येण्यास सुरुवात होते. नवतपा ही नैसर्गिक गतीविधी आहे. ज्याचा सर्वाधिक परिणाम देशातील उत्तर आणि मध्य भागातील राज्यांवर प्रतिवर्षी आढळून येतो. सध्या या नवतपाचा ताप विदर्भातील सहा जिल्ह्यावर अधिक आढळून येत आहे. या काळात तापमान हे ४५ अंशाहून पुढे पोचले आहे. या काळात तीव्र उष्णतेच्या लाटांचा धोका अधिक असतो.परिणामी उष्माघाताचा ही धोका प्रामुख्याने आढळून येतो.

यंदा राज्यात मार्च महिन्यापासून वेळेपूर्वी अधिक ऊन तापायला सुरुवात झाली. राज्यातील २९ जिल्ह्यात तापमान विद्यमान परिस्थितीत चाळीशी पार आहे. गेल्या काही दिवसांपासून विदर्भातील जिल्हे ४५ अंशांच्या पुढे आहे. यंदा अकोला शहराची नोंद सर्वात देशात सर्वात उष्ण शहरांमध्ये करण्यात आली होती. नवतपाला २५ मे पासून सुरुवात झाली असून, पहिल्याच दिवशी उत्तर प्रदेशातील बांधा आणि महाराष्ट्राच्या चंद्रपूर जिल्ह्यातील ब्रह्मपुरी येथे ४७.६° तापमान नोंद करण्यात आली आहे. या कालावधीत अनेक राज्यांमध्ये शाळांना सुट्टी जाहीर करण्यात आलेली असते. दुपारी रस्त्यावर मृगजळासारखे चित्र बघायला मिळते. रस्ते ओसाड, बाजार निर्मनुष्य असतात, तर पशु प्राणी सुद्धा सावलीचा आधार घेण्याचा प्रयत्न करतात. यादरम्यान जलाशय मोठ्या झपाट्याने कोरडी पडतात. उष्णता विकाराचे प्रमाण अधिक असते. लहान बालके व वृद्धांकडे विशेष लक्ष केंद्रित करण्याचे वैद्यक सांगतात. नवतपा ही नैसर्गिक स्थिती आहे,जी केवळ उष्ण लहरीशी संबंधित नसून जलसंकट, जनजीवन, शेती,जलवायू आणि ग्रामीण जीवनाशी दाट संबंध दर्शवितात. म्हणून कृषी संस्कृतीशी निगडित लोकमान्यतेनुसार, असे मानतात की 'अधिक ऊन तापल्याने भरपूर पर्जन्यमानाची शक्यता असते ' याशिवाय जमिनीतील कीटक, विषाणूचा नाश होतो. परिणामी शेत पिकांच्या नुकसानीचा धोका कमी असतो.अशाप्रकारे नवतपाचे सामाजिक व भौगोलीक महत्त्व आहे.
••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

मान्सूनपूर्व काळातील 'नवतपा'

नवतपाचा 'ताप'