मी आणि नेहरूचाचा

{माझ्या ‘मनासी संवाद’ या पुस्तकाला सर्वोत्कृष्ट वैचारिक लेखन ग्रंथ पुरस्काराने महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने गौरविले आहे.
त्याच पुस्तकातील एक लेख आजच्या ओचित्या नुसार वाचकांना सादर करीत आहे.
सदर ग्रंथ नाशिकच्या शब्द मल्हार प्रकाशन ने प्रकाशित केला असून संबंधित ग्रंथ स्थानिक ग्रंथविक्रेत्यांकडे अनेक ठिकाणी उपलब्ध आहे किंवा ॲमेझॉन आणि फ्लिपकार्ट येथेही सदर ग्रंथ उपलब्ध आहे. वैचारिक लेख वाचनाची आवड असणाऱ्या वाचकांनी सदर पुस्तक जरूर मनःपूर्वक वाचावे आणि शक्य झाल्यास त्याचा अभिप्राय माझ्या दूरध्वनी क्रमांकावर (तोच व्हाट्सअप नंबर आहे) पाठवावा ही विनंती.}

आज २७ मे .
२७ मे १९६४ या दिवसाची आठवण दरवर्षी होत असते.
२८ मे रोजी माझी आणि माझ्या भावाची मुंज ठरलेली होती. परंतु सत्तावीस तारखेला नेहरुंची निधन वार्ता आल्यामुळे मुंज करावी की नाही याबाबतीत बराच खल आमच्या घरात झाला. शेवटी घरातल्या घरात घरगुती पद्धतीने मुंज करायची जे काही पाहुणे बाहेरगावाहून घरी जमले होते तेवढ्यांच्याच उपस्थितीत कार्यक्रम करायचा. मुंजीचे पेढे वाटणे रद्द करणे, असा मध्यम मार्ग काढण्यात आला.
अर्थात त्यावेळेला नेहरूंच्या निधनाने फार दुःख वगैरे झाले अशातला भाग नव्हता. परंतु लहानपणापासून पंडित नेहरुं बद्दल एक आदर भाव मनामध्ये कायमच होता. त्यांना प्रत्यक्ष पाहण्याचा योग दोन वर्षांपूर्वीच (१९६२) आला होता. कोयनानगर मध्ये जनरेटरच्या उद्घाटनासाठी ते आले होते. त्यावेळी कोयनेचे सरकारी गेस्ट हाऊस ज्याला आम्ही चमरी असे म्हणत असू तेथे ते मुक्कामाला येणार होते. सकाळी उठल्यानंतर बाहेर त्यांना लहान मुले उभी असलेली पहावयाचे असे. त्यातील एका मुलाने त्यांना गुलाबाचे फूल नेऊन द्यायचे असा तो कार्यक्रम होता. त्या कार्यक्रमासाठी जी काही पाच-पंचवीस मुले निवडली गेली होती त्यात माझा ही नंबर होता. चाचाजी बाहेर आल्यानंतर आम्ही सर्व चाचा नेहरू जिंदाबाद अशा घोषणा देत होतो. आमच्यापैकी एका मुलाने एक चांगले गुलाबाचे फू
ल त्याना नेऊन दिले होते. त्यामुळे बऱ्यापैकी जवळून चाचांचे दर्शन झाले होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाने आम्ही सर्वच मुले अत्यंत भारून गेलो होतो. बाल दिनाचे समारंभ आणि त्यानिमित्ताने चाचा नेहरूंच्या विविध पैलूं बाबत ऐकून वाचून झालेली माहिती यामुळे आमच्या मनात त्यांना खूपच आदराचे स्थान होते. अर्थात ते अजूनही आहेच.
परंतु त्यानंतर मोठा झाल्यावर बऱ्याच गोष्टी वाचनात आल्या आणि बरेच काही उलट सुलट वाचले गेले. त्यातून काही गोष्टींबाबत मी विचार करून जे काही मत बनले, त्यातून त्यांच्या बाबतचे आदराचे स्थान जराही ढळले नाही.
त्यांचे दर्शन सुखद होते आणि व्यक्तिमत्व भारावून टाकणारे होते याबाबत तर कुणाचेच दुमत नाही.
भारताला स्वातंत्र्य मिळालं त्यावेळेला खरं म्हणजे राज्यशकट चालवणं याचा अनुभव कोणाकडेच नव्हता. ब्रिटिशांनी ज्या पद्धतीने राज्य चालवलं त्या पद्धतीने ते चालवायचं नव्हतं. त्याचप्रमाणे राज्यघटना नवीनच तयार झालेली होती. त्यातून सर्व गोष्टी नव्यानेच करायच्या होत्या. तसं पाहायला गेलं तर हा एक नवा प्रयोगच होता. त्यामुळे कोणतीही परंपरा अस्तित्वात नव्हती. उलट परंपरा निर्माण करायच्या होत्या. या सर्व परिस्थितीचा विचार केला तर त्या वेळेला जे निर्णय घेतले गेले ते उत्कृष्टच होते. आज पाकिस्तानची परिस्थिती काय आहे आणि भारताची परिस्थिती काय आहे यावरून लक्षात येईल की दोन्ही देशांच्या परिस्थितीमध्ये त्यांच्या सुरुवातीपासूनच्या नियोजनाचा भाग सगळ्यात मोठा. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारतामध्ये कोणत्याही पायाभूत सोयी सुविधा पुरेशा नव्हत्या. तज्ञ मनुष्यबळ उपलब्ध नव्हते. बऱ्याच गोष्टींचा अभाव होता. या सर्वांची मुळातच निर्मिती करणं आवश्यक होतं. ब्रिटिशांनी देश लुटून नेला होता. अशा परिस्थितीत खरोखरच शून्यातून विश्व निर्माण करायचं होतं. पंतप्रधान पंडितजी आणि त्यांची सर्व टीम यांचे समोर प्रचंड मोठं आव्हान होतं. आज आपल्या देशाची लोकसंख्या त्या वेळच्या 33 कोटी वरून 150 कोटीवर गेली आहे. असे असून सुद्धा आपण प्रगतिशील देश म्हणून किंवा उलट प्रगत राष्ट्र म्हणवून घेण्याच्या जवळपास, किंबहुना जगामध्ये एका आदर्श राष्ट्राच्या निर्मितीच्या मार्गावर आहोत, असे म्हणल्यास वावगे ठरू नये. या सर्व प्रगतीमध्ये सुरुवातीचा पाया रचणाऱ्या पंडितजींचे सरकार सर्वात महत्त्वाचे. त्यानंतर जगात भारताची मान उंचावणारं, शेती आणि संरक्षण यांना महत्त्व देणारं शास्त्रीजींचं सरकार. जगाला सडेतोड प्रतिक्रिया देणारं सामर्थ्यशील आणि प्रशासनावर चांगला अंकुश असणारं इंदिराजींचं सरकार. उत्तम नियोजन करून देशाला प्रगतीपथावर नेणारं अटलजींचे सरकार. माहिती तंत्रज्ञानाचा पाया रचून आजच्या सुवर्णकाळाचा मार्ग दाखवणारं राजीव गांधींचं सरकार. सभ्य व सकारात्मक धोरणातून देशाला पुन्हा रुळावर आणणारं नरसिंहराव यांचं सरकार. देशाला आर्थिक शिस्त लावणारं मनमोहन सिंग यांचं सरकार. आज देशाची मान विश्वामध्ये ताठ करणारं, चौफेर प्रगतीचा वारू चौखूर उधळणारं नरेंद्र मोदीजी यांचं सरकार. या सर्व सरकारांचं खूप मोठे योगदान भारताच्या प्रगतीमध्ये आहे. जो काम करतो तोच चुकाही करतो. त्यामुळे प्रत्येक सरकारच्या काळात चुका तर झाल्याच असणार. परंतु त्या चुका उगाळत राहून कोणालातरी छोटं आणि कुणाला तरी मोठं करून दाखवणं हा मात्र स्वार्थी राजकीय कुटील प्रवृत्तींचा उद्योग थांबला पाहिजे. राजकारणाला सकारात्मक दिशा मिळाली पाहिजे एवढे मात्र एक राष्ट्रप्रेमी नागरिक म्हणून मला आवर्जून वाटतं. सर्व राजकारण्यांना एकच नम्र विनंती, शिवीगाळीचं राजकारण थांबवून सभ्य व सकारात्मकतेचं राजकारण निर्माण करणं या दृष्टीने जबाबदारीने वागून राजकारणाची पत चांगली ठेवली तर भारत खरंच विश्वश्रेष्ठ देश होऊ शकेल. नेहरूंच्या राजकीय सभ्यतेचा आदर्श समोर ठेवून सगळ्याच राजकारण्यांनी वागलं पाहिजे. त्यांच्यावर दोषारोप न करता त्यांच्या फक्त गुणांचे पालन करून दोषांना दूर ठेवून देशाच्या प्रगतीचं त्यांचं ध्येय पुढे न्यावं.
पंडितजी बाकी कुणाच्याही दृष्टिकोनातून कसेही असले तरी, आमच्या दृष्टिकोनातून ते आमचे प्यारे चाचाजी होते आहेत आणि राहतील.
—-- सुनील देशपांडे. पुणे (पुणेरी नाशिककर) (९६५७७०९६४०)

मी आणि चाचा नेहरू

मनासी संवाद