आज 23 ऑगस्ट. आज मराठी मनाला शब्दांची श्रीमंती देणाऱ्या एका महान कवीची जयंती. गोविंद विनायक करंदीकर, अर्थातच आपल्या सगळ्यांचे लाडके विंदा करंदीकर!

23 ऑगस्ट 1918 रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील धालवली या छोट्याशा गावात त्यांचा जन्म झाला. आज त्यांची 108 वी जयंती आहे. गावात जन्मलेला मुलगा पुढे जाऊन भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवेल, हे कुणीच स्वप्नातही पाहिले नसेल.

*मर्ढेकरांनंतरचे पर्व*

मराठी कवितेत बा. सी. मर्ढेकर यांनी आधुनिकतेचे दार उघडले. ते दार अधिक प्रशस्त, अधिक मानवी आणि अधिक प्रयोगशील करणारे कवी म्हणजे विंदा करंदीकर. त्यांनी कवितेला फक्त भावनेच्या पलीकडे नेले, तिला विचारांची खोली दिली.

विंदांची कविता वाचताना एकाच वेळी दोन अनुभव येतात. एकीकडे ती अगदी सोपी वाटते, लहान मुलालाही कळेल अशी, आणि दुसरीकडे तिचा अर्थ इतका गहन असतो की मोठ्या तत्वज्ञालाही विचार करायला लावतो. हेच त्यांचे मोठेपण होते.

त्यांच्या कवितेचे तीन सुंदर पैलू आहेत.

*1. बालकविता - निरागसतेचे विश्व:*
'अजबखाना', 'पिशी मावशी', 'राणीची बाग' या त्यांच्या बालकविता आजही शाळेच्या पुस्तकात आहेत. "एका माकडाने उघडले दुकान..." ही कविता आठवते? त्यात लहान मुलांचा निरागसपणा आहे, पण त्याच वेळी मोठ्यांच्या जगावर मार्मिक टिप्पणी पण आहे. त्यांनी लहान मुलांना कधीच कमी लेखले नाही.

*2. प्रयोगशीलता - शब्दांशी खेळ:*
'श्वासे', 'स्पर्शाची पालवी', 'मृदगंध', 'जातक' हे त्यांचे प्रसिद्ध काव्यसंग्रह. यात त्यांनी शब्दांशी, भाषेशी, प्रतिमांशी अद्भुत प्रयोग केले. त्यांच्यासाठी कविता ही एक प्रयोगशाळा होती, जिथे शब्दांवर संस्कार केले जातात. त्यांनी मराठी भाषेला नवीन वळण दिले, नवीन उपमा दिल्या.

*3. तत्वचिंतन - जीवनाचा शोध:*
विंदांची सगळ्यात प्रसिद्ध कविता कोणती?
"देणाऱ्याने देत जावे,
घेणाऱ्याने घेत जावे,
घेता घेता एक दिवस,
देणाऱ्याचे हात घ्यावे!"

किती सोप्या चार ओळी! पण यात संपूर्ण जीवनाचे सार आहे. देण्यातला आनंद, घेण्यातली नम्रता आणि शेवटी एकरूप होणे. हे तत्वज्ञान कोणत्याही मोठ्या ग्रंथापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

*ज्ञानपीठ आणि सन्मान:*
2003 साली त्यांना 'अष्टदर्शने' या समीक्षा ग्रंथासाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. ते मराठीतील चौथे ज्ञानपीठ विजेते ठरले. पण पुरस्कारापेक्षा मोठे होते त्यांचे साधे राहणे. पुण्यात राहूनही त्यांनी कधी प्रसिद्धीच्या मागे धाव घेतली नाही.

*अनुवादाचे मोठे कार्य:*
विंदांनी फक्त लिहिलेच नाही, तर जगातील महान साहित्य मराठीत आणले. ॲरिस्टॉटलचे काव्यशास्त्र, शेक्सपिअरची नाटके यांचे त्यांनी केलेले अनुवाद आजही अभ्यासले जातात. त्यांच्या 'मॅकबेथ' ने मराठी रंगभूमीला एक नवा आयाम दिला.

14 मार्च 2010 रोजी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला, पण ते गेले नाहीत. ते आजही आहेत, आपल्या प्रत्येकाच्या ओठावर असलेल्या त्यांच्या कवितेत.

*आजच्या पिढीसाठी काय शिकायचे?*
आज आपण इंस्टाग्राम, फेसबुकवर धावतोय. लाईक्सच्या मागे धावतोय. विंदा सांगतात - "साधं रहा, पण विचार मोठे ठेवा. शब्दांवर प्रेम करा, माणसांवर प्रेम करा."

सृजन मराठीच्या वाचकांसाठी विंदा करंदीकर म्हणजे एक दीपस्तंभ आहेत. त्यांच्या जयंती निमित्त त्यांच्या चरणी नतमस्तक होऊया आणि ठरवूया, आपणही शब्दांना जपूया!

*- अभिलाषा देशपांडे*
*शब्द माझे, भाव तुमचे... g5d*

*विंदा करंदीकर - शब्दांचा जादूगार*

लेखिका- अभिलाषा देशपांडे

विंदा करंदीकर - शब्दांचा जादूगार