पर्यावरण, वृक्षतोड आणि आपण
त्यादिवशी रविवार होता. सकाळी निवांत पणे बसलो होतो. त्यावेळी बाबुराव त्यांच्या चार-पाच कार्यकर्त्यांबरोबर माझ्याकडे आले. “या बाबुराव, आज कसं काय इकडे येणं केलं?” “शहरांची बेसुमार वाढ होत आहे. वृक्षांची कत्तल होत आहे. सगळीकडे काँक्रीटची जंगले उभी राहत आहेत. रस्ते सुद्धा काँक्रीटचे होत आहेत. आणि सगळीकडे जागतिक उष्णता वाढीचे संकट पसरत आहे. अशा वेळेला आपल्यासारख्या सुबुद्ध आणि सुजाण नागरिकांनी गप्प बसून चालणार नाही. या गोष्टी थांबवल्या पाहिजेत. त्यासाठी आम्ही उभे करत असलेल्या आंदोलनात आपण सहभागी व्हावे ही काळाची गरज आहे.”बाबुराव प्रक्षुद्ध होऊन तावा तावाने बोलत होते. बाबुराव म्हणजे अत्यंत पोट तिडकीने कार्य करणारा एक चांगला कार्यकर्ता आहे.त्याने उपस्थित केलेले मुद्दे हे सुद्धा चुकीचे नाहीत. ती वस्तुस्थिती आहे. परंतु त्याच्यासाठी आंदोलन करायचे म्हणजे काय करायचे आणि हे थांबवायचे असेल तर कसे थांबवता येणे शक्य आहे हे मला काही सुचत नव्हते. मी त्यांना विचारलं “हे पहा हा मूळ प्रश्न काय आहे हे आपण समजून घेण्याचा प्रयत्न करू. शहराची वाढ होण्याचे कारण काय? शहराची वाढ हेच मुख्य या सगळ्याच्या पाठीमागे आहे हे तर नाकारता येणार नाही. शेतीमधून पुरेसे उत्पन्न मिळत नाही म्हणून ग्रामीण भागातून शहराकडे नोकरी व्यवसाय अशा कारणाने लोकसंख्येचे स्थलांतर होते. हे तर बरोबर आहे ना?” “हो बरोबर.” बाबुराव. “जेव्हा आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा बहुसंख्या जनता ग्रामीण भागात राहत होती. त्यामानाने शहरी भागात लोकसंख्या मर्यादित प्रमाणात होती. एकूणच त्यावेळी लोकसंख्याच कमी होती. स्वातंत्र्य मिळाले त्या वेळेला लोकसंख्या साधारण ३३ कोटी होती. आज हीच लोकसंख्या १५० कोटीच्या जवळपास आहे. म्हणजे जवळपास पाचपट लोकसंख्या वाढ झाली. आपल्या देशाचे क्षेत्रफळ त्यावेळेला होते तेवढेच आहे त्यात काही वाढ झालेली नाही. पाणी होते तेवढेच कीवा कमीच आहे. थोडेफार धरणे वगैरे बांधल्यामुळे साठवण्याची क्षमता निर्माण झाली एवढेच.अशा पद्धतीने विचार केला तर आपल्या देशामध्ये ज्या काही सुख सोयी सुविधा उपलब्ध होत्या त्यामध्ये पुरेशी वाढ नाही. पण मात्र ती सर्व जागा आणि उपलब्ध सोयी सुविधा या पाचपट लोकांसाठी वापरल्याशिवाय पर्याय नव्हता. 33 कोटी लोकांना लागणारी घरे लागणारे पाणी लागणारे रस्ते शिक्षणाच्या सुविधा इतर सगळ्याच सोयी सुविधा आता १५० कोटी लोकांसाठी नव्याने निर्माण करणे याशिवाय पर्याय नव्हता. हे सगळे निर्माण करायचे म्हणजे जी उपलब्ध जागा आहे त्या जागेमध्येच करणे भाग आहे. त्यातूनच जमिनीचे कौटुंबिक वाटपामुळे लहान लहान तुकडे निर्माण झाले. त्यामुळे शेतीवर सर्व कुटुंबाला पुरेसे उत्पन्न उपलब्ध होणे शक्य नव्हते. रोजगाराच्या शोधात ग्रामीण भागातून शहरांमध्ये लोकसंख्येचा ओघ वाढू लागला. त्याचप्रमाणे इतर देशातून आणि राज्यातून रोजगारासाठी आलेले विस्थापित त्यांची ही भर पडली. यातील बऱ्याच लोकांना रोजगार उपलब्धही झाले. मग त्यांची राहण्याची सोय त्यांच्या आरोग्याची सोय त्यांच्या शिक्षणाची सोय त्यासाठी वाहनांची व्यवस्था त्यामुळे मोठे आणि सोयीचे रस्ते वीज पाणी या सर्व सुविधा या शहरांमध्ये निर्माण करण्यासाठी शहराच्या आजूबाजूच्या जमिनीवर अतिक्रमण होणे नैसर्गिक आणि आवश्यकच होते. कोणतेही सरकार पक्षबिक्ष सोडून द्या. आले असते तरी याला दुसरा पर्याय काय होता? मी ५५ वर्षापूर्वी पुण्यात होतो त्यावेळी बाणेर पाषाण औंधच्या आजूबाजूचा भाग अगदी पिंपळे सौदागर वगैरे हे सर्व भाग हे झाडीने दाटले होते. मी त्यावेळी वडगाव धायरी ला राहत होतो. पानमळ्यापासून खडकवासल्यापर्यंत संपूर्ण जंगल सदृश झाडी होती. रात्री रात किड्यांचा आवाज घुमत असे. आता खडकवासला पर्यंत झाडी दिसणे मुश्किल झाले आहे. कुठलेही सरकार असले तरी ही वाढ टळू शकली असती का? एवढी वाढ झाल्यानंतर मग वृक्षतोड ही थांबवणे कसे शक्य होते? तुमच्या बाबतीतच विचार करा ना? तुमच्या शेजारीच बसलेले आंदोलनातील तुमचे सहकारी, त्यांच्या मुलाचे लग्न झाले त्यानंतर त्याला स्वतंत्र फ्लॅट घेऊन दिला. म्हणजेच काही झाडांची कत्तल तुमच्या मुलाच्या फ्लॅटसाठी झालीच. असे घडले का की ते रिटायर झाल्यानंतर घर कुणाला विकले आणि ते खेडेगावात राहायला गेले असे झाले नाही ना ? तसे गेले असते तर एका शहरी गरजूला त्याचा फ्लॅट मिळाला असता तर शहरातील दोन वृक्ष तरी वाचले असते. शहराची ही बेसुमार वाढ आणि वृक्षतोड याला आपण वैयक्तिकरित्या सुद्धा जबाबदार आहोत. ज्या प्रत्येकाचा किमान एक तरी फ्लॅट आहे तो प्रत्येकच शहरातील एक दोन वृक्षांच्या कत्तलीसाठी कारणीभूत आहेच. आपल्या आंदोलनातले सर्व कार्यकर्ते आपल्या शहरातच राहतात म्हणजे कित्येक वृक्षांच्या कत्तलीला तेच कारणीभूत आहेत असे म्हणता येणार नाही का? सरकारकडे बोट दाखवताना बाकीची बोटे आपल्याकडे वळली आहेत याचा कोण विचार करणार? हे सगळे थांबवण्याचा उपाय काय असू शकत होता? एक म्हणजे आपल्या देशाचे क्षेत्रफळ वाढवणे किंवा लोकसंख्या कमी करणे. म्हणजे वृक्षतोड आणि सिमेंटची जंगले उभे राहायला नको असतील तर एक तर देशाचे क्षेत्रफळ वाढवणे किंवा देशाची लोकसंख्या कमी करणे. आता यापैकी कोणत्या कारणासाठी आंदोलन करायचे हे तुम्ही ठरवा आणि मग त्यासाठी होणार असलेल्या आंदोलनात मी नक्कीच सहकार्य करेन. पण जी परिस्थिती आपणच निर्माण केली आहे त्या परिस्थितीसाठी आपण दुसऱ्याला जबाबदार धरून आंदोलन करणे मला मान्य नाही.बाबुराव तुम्ही पूर्वी कॉलेज रोड परिसरात रहात होता तेथे तुमचा बंगला होता. भोवताली दाट झाडी होती. तो बंगला तुम्ही बिल्डरला विकला आजूबाजूची संपूर्ण झाडी निघून गेली. त्या जागी एक टॉवर उभा राहिला. त्याचे प्रायश्चित्त म्हणून तुम्ही काय केले?”“ दरवर्षी आम्ही आमच्या कार्यकर्त्यांबरोबर वृक्षारोपण मोहिमेत हिरीरीने भाग घेतो आणि अनेक वृक्षांची लागवड करत असतो”“ मग सरकार सुद्धा कापलेल्या वृक्षांबद्दल इतरत्र वृक्षारोपण करणार आहे. त्यात त्यांना सहकार्य करून जास्तीत जास्त वृक्षारोपण कसे होईल आणि वृक्ष कसे जगतील, त्यामध्ये काही गैरप्रकार, गैरव्यवहार होणार नाहीत ना? याकडे जर जातीने लक्ष घातलेत किंवा कबूल केल्याप्रमाणे सरकार खरंच झाडांची लागवड करते आहे ना? यासाठी आंदोलन उभे केलेत तर त्यासाठी सुद्धा मी आपल्याबरोबर नक्की आहे.”बाबुराव आणि त्यांचे कार्यकर्ते खजील होऊन काहीही न बोलता निघून गेले. त्यानंतर मनातून विचार करत राहीलो. आत्तापर्यंत जेवढी आंदोलने होत आहेत त्यामध्ये बहुतेक सगळे शहरात राहणारेच लोक आहेत. म्हणजेच प्रत्येक जणांचे किमान एक तरी घर काहींची तर त्यापेक्षा जास्त घरे शहरात आहेत हे मला माहिती आहे. हे सर्व स्वतःचे फ्लॅट रिकामे करून गरजूंना राहण्यासाठी उपलब्ध करून देतील का? पूज्य येशू ख्रिस्तांनी एका पतितेवर दगडफेक करणाऱ्या जमावाला जो प्रश्न विचारला होता तोच मी माझ्या मनाला नेहमी विचारत असतो ज्या कोणी कधीच पाप केले नाही त्यांनाच हात उगारण्याचा अधिकार आहे. आहे असा कोणी निखळ अधिकारी आपल्यामध्ये? —---- सुनील देशपांडे

वृक्षतोड व पर्यावरण

चिंतन