' पाऊले चालती पंढरीची वाट '! ' हरी मुखे म्हणा, हरी मुखे म्हणा, पुण्याची गणना कोण करी '.. आषाढ म्हटलं की आषाढी एकादशी, पंढरपूर यात्रा आणि गुरूपौर्णिमा या सणांची , दिवसांची सांस्कृतिक उत्पत्ती बघण्यास मिळते ..‌‌‌आषाढ महिना पुर्वी ' शुची ' या नावाने ओळखला जात असे. कारण चंद्र पुर्वाषाढा नक्षत्रापाशी असतो म्हणूनचं याच महिन्याला ' आषाढ ' नाव मिळाले. वारकरी संप्रदायामध्ये आषाढी , कार्तिकी, माघी आणि चैत्र शुक्ल पक्षातील एकादशीला, पंढरपूर वारीला संस्कृतीत विशेष स्थान आहे. पंढरपुरच्या विठोबा हे वारकरी संप्रदायाचे उपास्य दैवत आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि इतर संतांनी वारकरी संप्रदायासाठी मोठ्या वाड.मयाची निर्मिती केलेली आहे.

वारी म्हणजे पायी चालत जाण्याची प्रथा.. इसवी सन १२९१ मध्ये आषाढी एकादशीला आळंदीहून पंढरपूरला जाण्याची पहिली दिंडी निघाली होती. भावीक विठ्ठलाच्या भेटीच्या उत्कंठेने , आतुरतेने , वारीत अभंग, नामस्मरण करत भारूड रचत भक्तीसागरात न्हाऊन निघातात. रिंगण हे प्रेक्षणीय कार्यक्रम डोळ्यांचे पारणे फिटणारे असतात. रिंगण म्हणजे वलय .. वारकरी तीन रिंगण करून विठूरायाच्या भक्तीत रममाण व तल्लीन होतात .. मुखाने हरिनामाचा गजर, जयघोष करीत पंढरपुरी भेटीची लागलेली ओढ, आस मनी बाळगून विठोबाचे दर्शन घेऊन आसुसलेल्या डोळ्यांनी स्थिरावतात .. विठ्ठलाच्या पालखीचा देदिप्यमान सोहळा म्हणजे प्रत्यक्ष भगवंतांच्या भेटचं होय .

आमच्या पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या स्वाध्याय केंद्रात अनेक अर्थपूर्ण व हृदयाला भिडणारे सुंदर भावगीतै आहेत. त्यातील " एकादशी व्रत अतिशय पावन नित तेवती फुलतील ,, भक्तीचा उगम तिच्या हृदयात. ..." अत्यंत भावविभोर हे भक्ती गीत आहे. आपल्या संस्कृतीत व्रत, वैकल्ये, उपवास आणि नित्य नेमाने केली जाणारी पुजा विधीला प्रचंड महत्त्व आहे. मग ती आषाढी एकादशी. कार्तिकी एकादशी वा दर महिन्यातील दोन एकादशा असोत. आवर्जून करणारेही भाविक आहेतच. एकादशीची पपरिभाषा व अर्थ विचारात घेणे महत्त्वाचे आहे. याचबरोबर ' उपवास " या शब्दालाही अति महत्व आहेच. एकादशीचा उपवास हा भगवंतासाठीच करावा. रोजच्या धावपळीतवून जरा निवांत थोडा वेळ काढून भगवंतासमोर बसून ध्यान, धारणा , जप व माळ , तसेच नामस्मरण करणे म्हणजे उपवास केल्याचा प्रत्यय येतो. त्यावेळी मी आणि फक्त माझा अशी मनोधारणा असली पाहिजे. भगवंताशी केला जाणारा सुसंवाद हा फक्त आपल्याच मनात कोरला गेला हवा.

बरेच जणं दुखातच भगवंताची विवंचना करतात, त्यावेळीच त्याची आठवण केली जाते. सुखात त्याचे विस्मरण केले जाते. मग तो कसे आणि का लक्ष देईल.. मग आपण आपल्या नशिबाला दोष देवून मोकळे होतो. खरं तर भगवंताला सुखात , दुखात , क्षणोक्षणी आठवले पाहिजे. तुझ्या मुळे सुख व दुख मिळाले ही भावना मनात रूजली पाहिजे कारण दुखातुनही काहीतरी चांगलेच निष्पन्न होईल असा दृष्टीकोन हवा. तेव्हाच खर्या अर्थाने आपण भगवंताचे भक्त म्हणून ओळखले जाऊ. त्यासाठी भगवंताला वेळ द्यावा लागेल. एकादशीला भगवंताचे काम करू अशी प्रतिज्ञा घ्यावी.

नुसती एकादशी आणि दुप्पट खाशी असे न करता आपल्या मुखात त्याचे दिवसभर नामस्मरण असावे. व चांगले आचार , विचार व वर्तन हवे. तसेच उपवास ..... हा एक आयुर्वेदिय दृष्टीकोन आहे. आषाढी , कार्तिकी एकादशी , महाशिवरात्र , संकष्टी ,सोळा सोमवार इत्यादी अशा अनेक कारणांनी आपण उपवास करतो आषाढी एकादशी म्हटलं की सर्वांना उपवास आणि पंढरपूरची यात्रा चटकन डोळ्यासमोर येते. उपवासाचे महत्त्व हे ' आरोग्य उपवास " किंवा ' धार्मिक उपवास " म्हणून केले जाते. मन व आत्मा यांच्या शुध्दीसाठी व सिध्दीसाठी उपवासाची आवश्यकता असते.

आयुर्वेद ग्रंथात उपवासालाच 'लंघन' म्हटले आहे. उचित उपवास व लंघनामुळे असंतुलित दोषांचे पचन होते. पचशास जबाबदार अग्नी प्रदीप्त होतो. शरिराला हलकेपणा जाणवणे म्हणजेच लंघन होय. आयुर्वेदात ताप , उलटी , जुलाब व स्थूलता अशा अनेक आजारांसाठी लंघन हा पहिला व महत्त्वाचा उपचार सांगितला आहे. शरिरात आमदोष अर्थात अनचना मुळः विषयद्रव्यांचा संचय होत असल्याने लंघन करावे. लंघनाने अग्नी, वायू यादोघांची वृध्दी होत असते.

जोवर शरीराची शक्ती कमो होत नाही तोवरच लंघन करावे. कारण या शरिर शक्तीवरच आरोग्य अवलंबून असते. लंघन आरोग्य प्राप्तीसाठीच करायचे असल्याने त्याचा अतिरेक होता कामा नये. उपवास आहे म्हणून काहीच सेवन करू नये हा अर्थ होत नाही. परिणामी शरिर बिघडण्याची बरीच कारणे होवं शकतात.

शरिराची मुलभूत रचना व संतुलनच बिघडल्याने अशा आजारांवर पुढे उपचार करण्याची वेळ येवू शकते.. म्हणूनच उपवासाचा अतिरेक नको. लंघनाने उत्तम आरोग्य व दीर्घयुष्य मिळते. थोडक्यात काय तर, लंघन व उपवास यात शुध्द भावार्थ दडलेला आहे तो फक्त समजून घ्यायचा...

-अभिलाषा देशपांडे

शीर्षक - आनंदवारी

दिनांक - १६/७/२०२६