त्या अथांग, पांढऱ्याशुभ्र आणि गोठवणाऱ्या अंधारात फक्त एकाच गोष्टीचा आवाज येत होता... त्याच्या स्वतःच्या वाढलेल्या श्वासांचा. तो आवाज छातीची हाडं तोडून बाहेर पडू पाहत होता, पण बाहेरचं वातावरण इतकं गोठलेलं होतं की प्रत्येक श्वास हवेत विलीन होण्यापूर्वीच गोठून बर्फ होत होता.

समुद्रसपाटीपासून तब्बल ८,८४८ मीटर उंचीवर, जिथे हवेतला ऑक्सिजन संपतो, बुद्धी काम करेनाशी होते आणि माणसाचं रक्त नसांमध्येच गोठू लागतं, त्याला पर्वतारोहणाच्या भाषेत म्हणतात 'डेथ झोन' मृत्यूचा रस्ता. पण ५३ वर्षांच्या त्या माणसासाठी ती मृत्यूची दरी नव्हती, तर त्याच्या आयुष्यभराच्या स्वप्नांची पंढरी होती. मे २०२६ च्या त्या पहाटे, जेव्हा अरुण तिवारी यांनी माऊंट एव्हरेस्टच्या शिखरावर भारताचा तिरंगा फडकवला, तेव्हा कदाचित काळानेही एका क्षणासाठी तिथेच थांबून, त्या वादळाला शांत करून त्यांना सलाम केला असेल. वर्षानुवर्षांची तपश्चर्या, स्वतःच्या शरीराशी आणि मनाशी घेतलेली झुंज अखेर यशस्वी झाली होती. जगाच्या छतावर उभं राहून त्यांनी मृत्यूला हरवल्याचा आनंद साजरा केला होता.

पण निसर्गाचा नियम क्रूर आणि तितकाच अनपेक्षित असतो. शिखर गाठण्याचा तो सर्वोच्च आनंद अवघ्या काही तासांतच एका गडद, जीवघेण्या गूढतेत बदलला.

परतीचा प्रवास सुरू झाला. शिखरावरून खाली उतरताना, 'हिलरी स्टेप'च्या त्या अरुंद, उघड्या आणि भयानक वाटेवर त्यांच्या शरीराने अचानक साथ सोडली. हाडं गोठवणारी थंडी, उणे चाळीस अंशाचा पारा आणि डोळ्यांसमोर फक्त अंतहीन पांढरं बर्फ. ऑक्सिजनचा एकेक कण सोन्यासारखा महाग झाला होता. समोर उभा असलेला मृत्यू डोळ्यांत डोळे घालून पाहत होता. शरीर हळूहळू सुन्न होत गेलं, डोळ्यांवर झापड आली, श्वास थबकले आणि एका महान गिर्यारोहकाचा प्रवास तिथेच थांबला. हिमालयाने त्यांना आपल्या कुशीत घेतलं, तो आता या महाकाय पर्वताचाच एक अविभाज्य भाग झाला होता.

हा थरार इथेच संपला नाही, खरा मानसिक आणि भावनिक संघर्ष तर हजारो फूट खाली, जमिनीवरच्या जगात सुरू झाला होता. जेव्हा ही बातमी त्यांच्या घरापर्यंत पोहोचली, तेव्हा कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला. पण त्याहून मोठा प्रश्न पुढे उभा होता त्यांचा मृतदेह खाली कसा आणायचा?

एका मृतदेहाला त्या 'डेथ झोन'मधून, जिथे धडधाकट माणसाला स्वतःचा जीव सांभाळणं कठीण असतं, तिथून खाली आणण्यासाठी तब्बल ९० लाख ते १ कोटी रुपयांची किंमत मोजावी लागणार होती. हा प्रश्न फक्त पैशांचा नव्हता, तर ८ ते १० शेर्पांना स्वतःचा जीव मुठीत धरून, त्या जीवघेण्या बर्फाच्या वादळात उतरावं लागणार होतं. एका मृतदेहासाठी दुसऱ्या आठ-दहा जिवंत माणसांचे संसार पणाला लागणार होते. पैशांचा आणि धोक्याचा हा डोंगर एका बाजूला होता आणि दुसऱ्या बाजूला होती त्या कुटुंबाची अथांग प्रगल्भता.

जेव्हा जगाने, समाजाने त्यांना विचारलं, "तुम्ही त्यांना खाली आणण्यासाठी प्रयत्न का करत नाही? पैशांची नसेल तर अडचण कशाची आहे?" तेव्हा त्यांच्या पत्नी आणि मुलींनी जे उत्तर दिलं, त्याने ऐकणाऱ्या प्रत्येकाच्या काळजाचा ठोका चुकला आणि संपूर्ण देशाच्या डोळ्यांत पाणी आणलं.

त्यांनी अत्यंत शांतपणे सांगितलं, "ज्या हिमालयावर त्यांनी जीवापाड प्रेम केलं, ज्या शिवाच्या दरबारात जाण्याचं त्यांचं आयुष्यभराचं स्वप्न होतं, आज ते तिथेच विलीन झाले आहेत. हा केवळ पैशांचा किंवा आर्थिक विवंचनेचा प्रश्न नाही, तर त्यांच्या अंतिम इच्छेचा आणि स्वप्नाचा आदर आहे. तिथेच त्यांची समाधी आहे. निसर्गाने त्यांना स्वीकारलं आहे, मग आपण का ओढत खाली आणायचं? आता त्यांना त्या हिमालयाच्या कुशीतच, त्या पांढऱ्या कफनात शांतपणे विश्रांती घेऊ द्या..."

आजही एव्हरेस्टच्या त्या दुर्गम वाटांवर असे अनेक गिर्यारोहक आहेत, जे वर्षानुवर्षे तिथेच गोठलेल्या अवस्थेत पडलेले आहेत. ते तिथे कोणतीही तक्रार न करता शांत निजले आहेत, जणू काही ते येणाऱ्या-जाणाऱ्या नव्या गिर्यारोहकांना हिमालयाची ताकद आणि इथली शांतता दाखवून देत आहेत. अरुण कुमार तिवारी हेही आता त्या हिमालयाचे एक रक्षक, एक मार्गदर्शक बनून तिथेच थांबले आहेत.

खाली शहरातल्या गजबजाटात, गंजलेल्या गाड्यांच्या आणि सिमेंटच्या जंगलात कदाचित काही दिवसांनी त्यांच्या नावाचा कोलाहल थांबेल... लोक ही बातमी विसरून जातील. पण वर, त्या शांत, निर्जन, मानवी हस्तक्षेपापासून दूर असलेल्या गोठवणाऱ्या शून्यात... एक गिर्यारोहक आजही आपल्या स्वप्नांच्या शिखरावर, हिमालयाच्या कुशीत शांत निजला आहे. कारण काही मृत्यू हे शेवट नसतात, ती एका अनंत, अमर प्रवासाची सुरुवात असते!

शब्दांकन: रुद्र

शून्यात विलीन झालेला श्वास

शिखरावर फडकलेला तिरंगा आणि हिमालयाच्या कुशीत घेतलेली कायमची विश्रांती.