— सुनील देशपांडे.
कोयनाई माऊली माझी
तिचा मी बाळ नेणता
धडपडता ती घेई
उचलून कडेवरी
............ सुनोबाकोयनानगर मध्ये लहानाचा मोठा झालो. शालेय शिक्षण घेतले. आमच्या आईने रांधलेल्या अन्नावर आणि कोयनाईच्या पाण्यावर आम्ही पोसलो. त्यामुळे या कोयनाईने आम्हाला धडपडत, पडत, उठत, उठवत सक्रिय केले, ऊर्जा दिली आणि बळही दिले. या सर्वाची ही कहाणी, माझ्या बालपणीच्या आठवणी पुन्हा जागृत करण्यासाठी ही कोयनाई ची आळवणी. (आचार्य विनोबा भावे यांची क्षमा मागून)
स्वप्ने ही नष्ट होण्यासाठीच असतात. तशीच आमची एक स्वप्ननगरी जणू नष्ट होण्यासाठीच जन्माला आली होती काय? त्या नगरीचे नाव कोयनानगर.सन १९५५ मध्ये माझ्या वडिलांना इरिगेशन खात्यामध्ये कोयना प्रोजेक्टमध्ये नोकरी मिळाली आणि १९५६ च्या शैक्षणिक वर्षापासून इयत्ता दुसरी पासून आम्ही कोयना नगरीमध्ये दाखल झालो. मॉंटेसरी आणि पहिली हे शिक्षण कृष्णाकाठच्या वाई या आमच्या मूळ गावी झाले. माझा जन्म कृष्णा कोयनेच्या संगमावर वसलेल्या कराड या सांस्कृतिक नगरीमधील. त्या पाच-सहा वर्षाच्या अजाणत्या वयामध्ये सुद्धा एसटीने प्रथमच येत असताना ते डोंगर, ती झाडी, वळणावळणाचे रस्ते या सगळ्याचे खूप अप्रूप वाटत होते. आयुष्यात थोड्याफार कळतेपणी प्रथमच असा निसर्ग पाहत होतो आणि नजरेमध्ये आणि मनात भरून साठवून ठेवत होतो. कोयनानगर पासून हेळवाक मार्गे चिपळूणला जाणाऱ्या रस्त्यावर कोयनानगरच्या जवळपास शेवटच्या टोकापाशी 'जी वन ४२' या वडिलांना मिळालेल्या सरकारी निवासात आम्ही दाखल झालो. या निवासांना क्वार्टर म्हणत असत. ही क्वार्टर म्हणजे चार घरांची एक छोटी चाळ. प्रत्येक घराला पुढे अंगण पाठीमागे छोटीशी मोकळी जागा आणि बाहेर व्हरांडा, आत मध्ये एक हॉल, किचन आणि मागील व्हरांडा व संडास बाथरूम. आमचं पहिलं घर हे एवढंच. मागच्या मोकळ्या जागेत पाणी तापवायला एक चूल. जंगलातून आदिवासी लोक काटक्यांच्या मोळ्या बांधून घेऊन येत असत. पाणी तापवण्यासाठी सरपण म्हणून आम्ही त्यांच्याकडून त्या मोळ्या विकत घेत असू. काही वर्षांनी बंब आले. आजूबाजूला अनेक झाडेझुडपे. संपूर्ण हिरवळ. डोंगर उतारावर वसलेली वस्ती. आमच्या क्वार्टरच्या वरच्या बाजूला एक रस्ता आणि त्याच्या वरच्या बाजूला आणखीन काही क्वार्टर्स. खूप छान निसर्गरम्य ठिकाण. सुरुवातीला घरामध्ये उंदीर, विंचू क्वचित प्रसंगी नाग साप ही दिसायचे. सापाला मारण्यासाठी काही उत्साही टीम मेंबर्स असायचे. मला आठवते आमच्या घरात एकदा बाथरूमच्या बिळात साप शिरला. त्याला बाहेर कसा काढायचा ते समजेना तो बाहेरच येईना. लोकांनी काठीने ठोकून ठोकून प्रयत्न केले पण तो त्या बिळात दडून बसला. एकाने आयडिया केली. आमच्या आईला शेगडीवर पाणी उकळत ठेवायला सांगितले आणि नंतर ते उकळते पाणी बिळात ओतल्यावर तो साप मृतावस्थेत बाहेर आला. तर एकंदर अशा वातावरणात आमचं लहानपण चाललं होतं. कोयनानगरला पाऊस खूप. साधारणपणे अडीचशे इंच पाऊस वर्षाला पडत असे. त्यामुळे पावसाळ्याची सुट्टी. पण इतरांसारखी उन्हाळ्याची सुट्टी मिळत नसे. परीक्षेनंतर शाळा चालूच असे. सात जून पासून प्राथमिक शाळेला सुट्टी लागत असे. साधारणपणे जुलै अखेरपर्यंत सुट्टी असे. आमची प्राथमिक शाळा म्हणजे जिल्हा स्कूल बोर्डाची शाळा. नाव खूप सुंदर होते. 'जीवन शिक्षण विद्यामंदिर' या शाळेमध्ये इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे प्राथमिक शिक्षण असे. साधारण पावसाळ्याच्या दिवसांमध्ये म्हणजे जुलै ऑगस्ट सप्टेंबर पर्यंत कोयना प्रोजेक्ट तर्फे बस ची व्यवस्था होत असे. त्यानंतर मात्र चालतच शाळेला जात असू. आमची प्राथमिक शाळा आमच्या घरापासून जवळपास तीन चार किलोमीटर तरी दूर होती. आमच्या घरानंतर एक मोठा उतार त्यानंतर ओढ्यावरचा एक छोटासा पूल (साकव) जिथून फक्त चालत पायी किंवा सायकल जाऊ शकत असे. तेथून पुढे एक म्हसोबाची देवळी. त्यानंतर काही क्वार्टर्स. तेथून आम्ही एकेका मित्रांना गोळा करत पोस्ट व दवाखान्यावरून पुढे 'एमबी शेड' नंतर मार्केट आणि त्यानंतर शाळा असा तो मार्ग होता. एमबी शेड हे संपूर्ण कोयनानगर या स्वप्न नगरीचे सांस्कृतिक केंद्र होते. सर्वांना 'एमबी शेड' हे नाव खूप विचित्र वाटायचे. पण ते रूढ झाले होते खरे. पूर्वी तेथे गाड्या दुरुस्तीचे किंवा यंत्रे दुरुस्तीचे काम चालायचे म्हणे. त्याची ती खूप मोठी अशी एक शेड होती. त्याला मेकॅनिकल बी शेड असे नाव होते. त्याचा शॉर्ट फॉर्म म्हणून 'एमबी शेड' हे नाव पडले दुरुस्तीसाठी बहुधा दुसरी शेड बांधली गेली किंवा दुसरीकडे कुठेतरी व्यवस्था झाली. त्यानंतर ती शेड व्यवस्थित करून एका बाजूला स्टेज बनवण्यात आले. सरकता पडदा, बाजूला दोन तीन रूम्स. नाटक वगैरे सांस्कृतिक कार्यक्रमाच्या वेळेला त्या मेकअप रूम म्हणून वापरता येत असत. इतर वेळेला स्टेजवर आणि बाजूच्या रूम्स मध्ये कॅरम बुद्धिबळ पत्ते इत्यादी खेळ खेळले जात असत. तसेच समोरच्या बाजूला प्रेक्षागृह कम दोन बॅडमिंटन कोर्ट. बाजूच्या एका छोट्या हॉलमध्ये टेबल टेनिस ची दोन टेबले. अशा पद्धतीने सर्वसाधारण रचना होती. त्या ठिकाणी बॅडमिंटन, टेबल टेनिस, कॅरम, पत्ते यासारखे इनडोअर गेम्स चालत असत. आठवड्यातून दोन वेळेला शनिवार आणि रविवारी प्रोजेक्ट तर्फे सिनेमा दाखवला जात असे. छोटा स्क्रीन आणि प्रोजेक्टर मला वाटते बहुधा तो सोळा एम एम चा स्क्रीन असावा. नंतर तो मोठा स्क्रीन झाला. पण थिएटर एवढा मोठा स्क्रीन कधीच नव्हता. दर महिन्याचा पास असे भारतीय बैठक आठ आणे आणि खुर्ची किंवा बाक एक रुपया अशी मासिक पासची वर्गणी असे. तेथील व्यवस्था पहाणारे मंडळ 'कोयना सिने सर्कल' या नावाने असे. माझे वडील विविध खेळांमध्ये पारंगत असल्यामुळे त्या मंडळाच्या कमिटीमध्ये नेहमी असत. त्यामुळे प्रत्येक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये त्यांची उपस्थिती असे. माझा मात्र त्यामध्ये तोटा होता. मला कधीच त्यांच्या परवानगीशिवाय कोणत्याही कार्यक्रमाला जाता येत नसे. सिनेमा कधीच पाहता येत नसे. कोयना नगरला असेपर्यंत, मी प्रोजेक्ट तर्फे १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारी, नेहरू जयंती, टिळक पुण्यतिथी अशा काही विशिष्ट दिवशी मोफत सिनेमाचे आयोजन केले जायचे. तेवढेच सिनेमे मी पाहू शकलो होतो. त्यामुळे जुने कृष्णधवल सिनेमे विशेषतः हिंदी सिनेमे मला त्या वयात कधी पाहता आलेच नाहीत. इतर अनेक वर्गमित्र सिनेमांवर भाष्य करत असत. परंतु मी त्यात अनभिज्ञ असायचो. सिनेमांमुळे मुले बिघडतात असे आमचे आई आणि बाबा या दोघांचे ठाम मत होते, विशेषतः आईचे. खेळ खेळण्यासाठी जायचं असेल तर बाबा पहाटे सहा वाजता पहिल्याच बॅचला जायचे त्यांचा आग्रह असे की त्यांच्याबरोबरच खेळायला यायला पाहिजे. संध्याकाळी अभ्यासाची वेळ असल्याने संध्याकाळी खेळायला जायला मला परवानगी मिळत नसे. पहाटे लवकर उठणे आम्हाला कधी जमले नाही. आणि आम्हाला उठवण्यात टाईमपास करणे वडिलांना जमले नाही. त्यामुळे खेळाच्या बाबतीत, माझ्या आळशीपणामुळे मी मागेच राहिलो. कॉलेजला जाईपर्यंत कोणत्याही नट नट्यांची नावे सिनेमाची नावे मला कधीच त्या वयात माहीत नव्हती. जाता येता आणि आजूबाजूला ज्या रेकॉर्ड्स लागायच्या त्यामुळे गाणी फक्त ऐकून माहिती असत. परंतु त्या सांस्कृतीक केंद्रामध्ये होणारी नाटके, व्याख्याने इतर चांगले सांस्कृतिक कार्यक्रम कवी संमेलने, गीत रामायणा सारखे अत्यंत अविस्मरणीय कार्यक्रम, असे खूप कार्यक्रम मी आवर्जून पाहायचो. आई आणि वडील दोघेही मला आग्रहाने अशा कार्यक्रमांना घेऊन जात असत. खूप मोठमोठी आणि सुप्रसिद्ध व्यक्तिमत्वे कोयना प्रकल्प पाहण्याच्या निमित्ताने येत असत आणि त्यांचे तिथे कार्यक्रम होत असत. त्यामुळे खूप चांगले चांगले सांस्कृतिक कार्यक्रम चांगली नाटके आणि चांगली व्याख्याने व कवी संमेलने वगैरे पाहून मात्र आमचे जीवन अतिशय समृद्ध झाले.
कोयनानगरचे आणखी एक सांस्कृतिक वैशिष्ट्य म्हणजे कोयनानगरचा गणेशोत्सव. कोयनाप्रॉजेक्ट तर्फे सार्वजनिक गणपती बसवला जायचा. अजूनही आठवतंय एम बी शेडच्या स्टेजच्या खालील उजव्या कोपऱ्यात एक मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण असा मॉसचा हिरवा मांडव. आत मध्ये दरवर्षी आकर्षक सजावटीत प्रकल्पाचा गणपती दिमाखात बसलेला असायचा.गणपती उत्सवाचे दहाही दिवस विविध कार्यक्रमांची रेलचेल असायची. एखादा कार्यक्रम शाळांतर्फे ठेवला जायचा, एखादा महिला मंडळातर्फे, सिने सर्कल तर्फे अशा विविध ग्रुप तर्फे असत. परंतु बाहेरचे काही प्रतिथश कार्यक्रमही या गणेशोत्सवात ठेवले जायचे. मला आठवतंय एका गणेशोत्सवात ओळीने तीन दिवस सुधीर फडके यांचा गीत रामायणाचा कार्यक्रम कोयनानगर मध्ये ठेवला होता आणि तो त्याच वेळेला आकाशवाणीवर लाईव्ह ब्रॉडकास्ट केला होता. अनेक प्रतिथयश कवींची कवी संमेलने आम्ही ऐकली. त्यापैकी आता आठवतात कुसुमाग्रज,ग.ल. ठोकळ, ग.ह. पाटील, कवी यशवंत, मंगेश पाडगावकर आणखीनही त्या काळातले प्रतिथयश कवी तसेच व्याख्याने आचार्य प्र. के अत्रे, दत्तो वामन पोतदार, सेतू माधवराव पगडी, ब.मो. पुरंदरे किती म्हणून नावे सांगू पण त्या काळातले अनेक प्रतिथयश व नवोदित सर्व लेखक, वक्ते, कवी यांना ऐकण्याचा भेटण्याचा योग गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने येत असे. गणेशोत्सवात स्थानिक कलाकारांचे सुद्धा विविध गुणदर्शनाचे कार्यक्रम होत असत. एकदा मी महिला मंडळाच्या एका नाट्यप्रवेशामध्ये काम केल्याचे आठवते. त्यानंतर नाटकात काम करायची मला गोडी लागली आणि कॉलेजच्या नाटकात मी पहिले बक्षीस मिळवले. एकंदर या गणेशोत्सवांनी आमच्यापैकी अनेकांच्या कलागुणांना वाव दिला, प्रोत्साहन दिले आणि विकसित केले. त्या एम बी शेड च्या समोर एक रस्ता आणि रस्त्याच्या पलीकडे आमची सार्वजनिक बाग म्हणजेच गार्डन होती. त्या मधल्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर एसटी स्टँड, मार्केट आणि त्या पलीकडे आमची शाळा.आमच्या शाळेमध्ये स्कॉलरशिपच्या परीक्षा व स्कूल बोर्डाची व्हर्नाक्युलर फायनल परीक्षा, ज्या कंपल्सरी नसायच्या परंतु त्या परीक्षांना बसण्यासाठी सर्वांना मोफत मार्गदर्शन होत असे. शाळेमधले गुरुजी ज्यादा तास कोणतीही फी न आकारता घेत असत. सर्व विद्यार्थ्यांना त्या परीक्षेला बसण्यासाठी आग्रह करत असत. शिक्षणाचे बाजारीकरण झाले नसल्याने शिक्षक हे कर्तव्य भावनेने शिकवायचे. प्राथमिक शाळेचे मुख्याध्यापक पाटणकर गुरुजी अजूनही आठवतात ते त्यांच्या टेररमुळे. कोणाकडूनही चूक झाली की त्याला शिक्षाही ठरलेली आणि पाटणकर गुरुजींची शिक्षा म्हणजे शाळेच्या बाहेर निरगुडीची अनेक झाडे होती त्या निरगुडीच्या झाडांची फांदी काढून त्याची पाने काढून जी छडी तयार व्हायची त्याने निरगुडीच्या फोकाने हातावर मारणे आणि हात न पुढे केल्यास पार्श्वभागावर व पायावर मारणे. ही शिक्षा अनेकांनी भोगलेली आहे. अर्थात त्यात मी ही आलोच. त्यामुळे निरगुडीचा फोक आणि पाटणकर गुरुजी हे समीकरण आजही चांगले लक्षात आहे. शाळेमध्ये गुरुजींनी मारले हे सांगण्याची घरी सोय नव्हती. कारण गुरुजींनी मारले अशी तक्रार जर घरी केली तर पहिला बाबांचा फटका पुन्हा खायला लागायचा. काय वात्रटपणा केलास किंवा काय गाढवपणा केलास ते सांग आधी. असे म्हणून पुन्हा बाबांच्या हातचा मार खायला लागायचा. त्यामुळे गुरुजींची तक्रार घरी करण्याची सोयच नव्हती. आई सुद्धा अधून मधून शाळेत येत असे आणि सर्व गुरुजींशी आमच्या वागणुकीबद्दल अभ्यासातल्या प्रगती बद्दल चर्चा करीत असे. त्यामुळे कधी कधी आईच्या हातची चापटी सुद्धा खावी लागत असे. शाळेत असताना माझ्या एका मित्राची आई वारली होती. आयुष्यात पाहिलेला तो पहिला मृत्यू होता. त्या मित्राबद्दल आमची आई सतत चौकशी करत राहायची. त्याला घरी बोलाव असे सांगायची. घरी बोलावल्यानंतर त्याला काही खाऊ देऊन ती त्यांच्याशी खूप गप्पा मारत असे. ते मित्र दोघेजण सख्खे भाऊ होते परंतु आम्ही एकाच वर्गात होतो. माझ्या आईच्या मृत्यूपर्यंत ते दोघे वेगवेगळ्या गावात आणि एक भाऊ वेगळ्या देशात असून सुद्धा आईच्या संपर्कात असत. घरी येऊन सुद्धा शक्य होईल तेव्हा आईला भेटून जात असत. आजही आमचे बंधुत्वाचे नाते तसेच समृद्ध आहे. अर्थात सर्वच शाळा सोबती हे बंधुत्वाच्या नात्याने खूप जवळ होतो. आजही त्यातील बरेच जण आम्ही एकमेकांशी स्नेहभावाने जोडले गेलो आहोत.कोयनानगरला असताना आर्थिक परिस्थिती बेताचीच होती. मला आठवते बाबांनी स्ट्रिक्ट वॉर्निंग दिली होती. चप्पल वर्षातून एकदाच घेतली जाईल. ती हरवल्यास पुन्हा वर्षभर चप्पल मिळणार नाही. त्यामुळे शाळेत असताना, किमान प्राथमिक शाळेत असताना चप्पल वापरल्याचे आठवत नाही. नवीन चप्पल आली की एक महिन्याच्या आतच ती हरवायची. पावसाळ्यात शाळेसमोर ग्राउंड मध्ये साठलेल्या पाण्यात खेळणे हा आमचा आवडता उद्योग. त्या वेळेला चप्पल बाजूला काढून ठेवून पाण्यामध्ये खेळत असू आणि घरी जाताना ती चप्पल तशीच विसरून जात असू. त्यामुळे प्राथमिक शाळेत असताना तरी आम्ही अनवाणीच असायचो. इयत्ता सहावी मध्ये असतानाच वडिलांना प्रमोशन मिळाले आणि आम्ही नव्या क्वार्टर मध्ये राहण्यास गेलो क्रमांक 'एफ 17' घराची रचना साधारण तशीच फक्त एक खोली जास्त. नवी क्वार्टर मला जास्त आवडली होती. एका छोट्याशा टेकडीच्या वर असल्यासारखे. आमची प्राथमिक शाळा जीवन शिक्षण विद्यामंदिर त्या घरापासून खालच्या उजव्या बाजूला स्पष्ट दिसत असे त्या समोरचे ग्राउंड त्याच्या पुढील बाजूलाच कोयना नदीचा प्रवाह आणि पलीकडे हिरवागार डोंगर. डाव्या बाजूला पाहिलं की कोयना धरणाचा काही भाग दिसे. घराच्या वरच्या बाजूलाच एक रस्ता होता आणि पलीकडे एक पर्जन्यमापक यंत्र होते. त्यामुळे आमचा पत्ता सांगायला खूप सोपा झाला होता. पर्जन्यमापक यंत्राच्या खालची आमची क्वार्टर. शाळेकडे खाली जाण्यासाठी जांभ्या दगडाच्या पायऱ्या आणि एक पाऊलवाटेचा उताराचा शॉर्टकट होता. आम्हाला (खरं म्हणजे आमच्या पायांना) नंतर ती पाऊलवाट इतकी पाठ झाली होती की शाळेचे टोल पडायला सुरुवात झाली की वरून जे आम्ही पळत सुटायचो, ते त्या उतारावरच्या पाऊलवाटेने धावत धावत शेवटच्या टोलला शाळेच्या दारात. त्या उताराच्या टोकाला मोठा रस्ता होता आणि त्या रस्त्याच्या पलीकडे आमची शाळा. वरून सुसाट धावत सुटलो की उताराच्या शेवटी आमचा ब्रेक लागायचा आणि मग रस्ता क्रॉस करून शाळेत जायचे. ज्या ठिकाणी आमचा ब्रेक लागायचा त्या कोपऱ्यावर एक शेड होती आणि त्या शेडमध्ये गणपतराव कुंभार यांचं एक वर्कशॉप होतं. हा मनुष्य कलाकार किंवा कलावंत. पोळ्याच्या वेळेला बैल, नागपंचमीच्या वेळेला नाग, गणपतीच्या वेळेला गणपती इतर वेळेला मग काही मूर्ती वगैरे बनवत असत. गणपतराव हे खूप चांगले मूर्तिकार होते. शाळेतून सुटल्यानंतर आम्ही (अर्थात बहुतेक वेळेला मी किंवा आणखी एखाद दुसरा कोणीतरी मित्र) त्यांच्या वर्कशॉप मध्ये त्यांचं मूर्ती कौशल्य न्याहाळत बराच वेळ थांबत असू. नंतर त्त्यांचा आणि आमचा स्नेह जमला. ओळखही झाली. आमच्या विनंतीनुसार एखादा मातीचा गोळा हातात टेकवायचे. त्यांनी आम्हाला बैल आणि नाग बनवायला शिकवले. गणपती बनवायला शिकण्या इतपत आमची कला काही डेव्हलप झाली नाही. साधारण तो एक ते दीड वर्षाचाच काळ होता. तेवढ्यात किमान बैल आणी नाग बनवायला तरी शिकलो.मला मूर्तीवर रंग लावायला खूप आवडायचे. कधी कधी मी ती इच्छाही पूर्ण करून घ्यायचो. दिवाळीच्या वेळेला किल्ला बनवल्यानंतर त्यावर ठेवण्यासाठी छोट्या छोट्या मूर्ती आम्ही त्यांच्याकडून मोफत मागून आणायचो. त्यावेळी खिशात पैसे असण्याची शक्यता शून्य. एक पैसा सुद्धा कधी आमच्या हातात मिळाला नाही. घरी आलेल्या पाहुण्यांनी खाऊ साठी म्हणून दिलेले पैसे सुद्धा आम्हाला आईकडे द्यावे लागत असत. आईच नंतर आम्हाला त्या पैशातून एखादी वस्तू किंवा आमची काहीतरी हौस भागवण्याचा प्रयत्न करायची. बाकी एकंदरीत आर्थिक परिस्थिती ही अशीच रिकाम्या खिशाची. आईने उषा कंपनीचे शिवण यंत्र घेतले होते त्यातून शिवण शिवून आई काही उत्पन्न मिळवत असे.आठवीपासून आम्ही हायस्कूल ला गेलो आणि शाळेत येण्या जाण्याचा रस्ता बदलला. त्यानंतर फारच क्वचित गणपतरावांची आमची भेट व्हायची. पण पूर्वीसारखं रोजच्या रोज कधी कधी तासभर वगैरे सुद्धा त्या वर्कशॉप मध्ये थांबणे शक्य नव्हते. नुसतेच कधीतरी जाता येता हाय हॅलो करण्यापुरते भेटत असू.प्राथमिक शाळा आमच्या घराच्या खालच्या बाजूला होती आणि जवळच होती. पण हायस्कूल मात्र पुन्हा दोन-तीन किलोमीटर घरापासून अंतरावर आणि डोंगराच्या वरच्या बाजूला होतं. सध्या त्या ठिकाणी कोयनानगरचे एसटी स्टँड आहे.कराडच्या शिवाजी शिक्षण संस्थेचे 'श्री शिवाजी विद्यालय' या ठिकाणी आठवी ते अकरावी असे चार वर्षाचे शिक्षण झाले.आमची शाळा म्हणजे काही क्वार्टर्स चे रूपांतर शाळेच्या वर्ग खोल्यात केलेले होते. सध्याचे एसटी स्टँड आहे ती जागा म्हणजे आमचे खेळाचे ग्राउंड होते. शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अनेक उपक्रम राबवले जात होते. सगळेच शिक्षक आर्थिक अपेक्षेने कोणतीही गोष्ट न करता विद्यार्थ्यांना शाळे व्यतिरिक्त पाहिजे ते मार्गदर्शन करीत असत. मला आठवतंय दोन वर्षे मी शाळेचा म्हणजे आमच्या वर्गाचा लायब्ररी सेक्रेटरी होतो. प्रत्येक वर्गाला एक लायब्ररी सेक्रेटरी असे आणि शाळेच्या कार्यालयामधून पुस्तके आणून ती विद्यार्थ्यांना वाटायची आणि त्यांचे कडून परत आलेली पुस्तके पुन्हा ऑफिसमध्ये जमा करायची. असे काम सेक्रेटरी म्हणून माझे असे. मी ते आवडीने करत असे. आमचे कंटक नावाचे शिक्षक हे खूपच विद्यार्थी प्रिय होते. मुख्य म्हणजे ते विविध विषयांतील वेगवेगळ्या गोष्टी किंवा काही विशेष अशा सिनेमांची कथानके नाट्यमय रीतीने सांगत असत. आम्हाला नेहमी ऑफ पिरियडला कंटक सरच यावेत असे वाटत असे. शाळेच्या मुख्याध्यापिका श्रीमती विमलताई देऊस्कर या खूप शिस्तप्रिय होत्या. विद्यार्थ्यांचा आणि शाळेचाही सर्वांगीण विकास व्हावा यासाठी त्या झटत असत. इंग्लिश, हिंदी आणि संस्कृत या विषयाच्या टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाच्या प्रमाणपत्र परीक्षांसाठी आमच्या शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांना बसण्याचा आग्रह होत असे. त्यापैकी इंग्लिश आणि संस्कृत देऊस्कर बाई स्वतः शिकवत असत. हिंदी कंटक सर शिकवत असत. तसा कंटक सरांचा नेहमीचा शिकवण्याचा विषय हा इतिहास. तो अत्यंत नाट्यमय आणि रंजक पद्धतीने ते शिकवीत. त्याचप्रमाणे श्री नलावडे नावाचे शिक्षक चित्रकलेसाठी आल्यानंतर चित्रकलेच्याही सरकारी परीक्षां साठी विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त केले जात असे. त्यामुळे माझ्या इंग्लिशच्या दोन परीक्षा, संस्कृतची एक परीक्षा, हिंदीच्या दोन परीक्षा आणि चित्रकलेच्या दोन परीक्षा एवढ्या बहिस्थ परीक्षा या चार वर्षात झाल्या. अर्थात माझ्या म्हणजे माझ्याबरोबर इतरही माझ्या बऱ्याच वर्ग मित्रांच्या या परीक्षा झाल्या. अजूनही त्या काळात आम्हाला शिकवणारे सगळे शिक्षक आठवतात सवदी बाई, गुळवणी बाई, खेडेकर बाई आपटे बाई, जोशी सर, शेवाळे सर, देशपांडे सर, गुणे सर, भिसे सर. सगळेच काही चारही वर्षे नव्हते काही सर एक किंवा दोन वर्षांपुरतेच आलेले होते. श्री प.रा. खर्डे, म्हणजेच आर्डे सर हे एकच वर्ष गणित आणि सायन्स हे विषय शिकवत होते. त्यानंतर त्यांना प्रोजेक्टच्या ऑफिसमध्ये नोकरी मिळाली. पण ते कोयना नगर मध्येच होते. त्यांची शिकवण्याची हातोटी चांगली होती. तर आम्ही काही सहा सात मुले आम्हाला उच्च गणित घेण्यामध्ये इंटरेस्ट होता. परंतु अकरावीला उच्च गणित शिकवण्यासाठी शाळेमध्ये शिक्षक उपलब्ध नसल्याने घेऊ दिले जात नव्हते. तेव्हा आर्डे सरांनी आम्हाला एक वर्षभर उच्च गणित म्हणजेच हायर मॅथेमॅटिक्स ची शिकवणी घेण्याचे कबूल केले आणि वर्षभरात आमचा उत्तम अभ्यास करून घेतला. सर्व हायर मॅथमॅटिक्सच्या विद्यार्थ्यांना अत्यंत चांगले गुण गणितामध्ये प्राप्त झाले होते. आर्डे सर त्यांच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात सांगलीला असत. कित्येक वर्षे ते अंधश्रद्धा निर्मूलन वार्तापत्राचे संपादक म्हणून काम करत होते. बहुतेक सर्व शिक्षक हे उत्तम सामाजिक भान असलेले आणि विद्यार्थ्यांच्या कल्याणाचा सतत विचार करणारे. विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावण्यासाठी जास्तीत जास्त योगदान देणारे होते. हे खरं म्हणजे आमचं भाग्यच. आमचे अनेक मित्र आजूबाजूच्या डोंगरातील वाड्या-पाड्यावरून लांब लांबच्या खेड्यापाड्यांमधून चालत शाळेला येत असत. ते सर्व उत्तम प्रकारे शिक्षण घेऊ शकले. अनेक जण मोठ मोठ्या पदांवर नोकरी करून निवृत्त झाले. ही सर्व त्या शाळेची देणगी. शाळेतल्या शिक्षकांचं योगदान. कोयनेचं आणखी एक सांस्कृतिक केंद्र म्हणजे हनुमान मंदिर मारुतीचं देऊळ असं आम्ही म्हणायचो. या ठिकाणी अनेक किर्तने, प्रवचने, भजने यांच्या श्रवणाचा लाभ आम्ही घेतला. अजूनही आठवतात ते म्हणजे कोल्हटकरबुवा, आफळे बुवा. अनेक हिंदी सुद्धा महंत येऊन गेले. त्यांचीही प्रवचने असे अनेक धार्मिक परंतु अंधश्रद्धाळू नव्हे. बुद्धीला चालना देणारे. आमचे विचार चक्र समृद्ध करणारे आणि समृद्ध वैचारिक वारसा आम्हाला देणारे अनेक कार्यक्रम, आम्ही आवडीने, हौसेने आवर्जून ऐकण्यासाठी जात असू.सन १९६२ चिनी आक्रमण भारतावर झाले. त्या वेळची आठवण अजून ताजी तवानी वाटते. देशामध्ये संपूर्ण वातावरण ढवळून निघाले. देशभक्तीचा महापूर लोटला. कोयनानगरही त्यात मागे कसे राहील? अजून आठवते कोयनानगरच्या महिला मंडळाने त्यावेळेला ऑफिस मधल्या लोकांना दुपारच्या नाश्त्यासाठी बटाटेवडे पुरवून ते पैसे संरक्षण निधीसाठी पाठवून दिले होते. माझी आई त्या वेळेला महिला मंडळाची सेक्रेटरी होती. त्यावेळेला आम्ही मुले सुद्धा बऱ्याच वेळेला आम्हाला वेळ मिळेल तसे महिला मंडळातून बटाटेवड्यंची डिलिव्हरी घेऊन ऑफिसमध्ये देण्यास जात असू. महिला, मुले, ऑफिसमध्ये काम करणारे सर्व कर्मचारी सर्वांनी मिळून या देशभक्तीच्या कामामध्ये संरक्षण निधीच्या कामासाठी स्वतःला झोकून दिले होते. या सर्व धडपडीतून येणारी सर्व रक्कम संरक्षण निधीसाठी पाठवून दिली होती. या सर्व वातावरणाचे संस्कार आमच्यावर झाले. दुसऱ्यासाठी काहीतरी करण्याची जिद्द आणि राष्ट्रभक्ती या गुणांचा आमच्या मनामध्ये एक मोठा संस्कार झाला. आजही आम्ही तेवढ्याच उत्कट भावनेने राष्ट्रप्रेमी आणि राष्ट्रभक्त आहोत हे सांगताना अभिमान वाटतो.माझी आई महिला मंडळाची सेक्रेटरी असताना महिला मंडळातर्फे मॉन्टेसरी चालवली जात असे. मध्यंतरी काही काळ शिक्षिकाच मिळत नव्हती. त्यावेळेला माझ्या आईने शिक्षिकेची जबाबदारी सांभाळली. कुठलाही अनुभव नाही. कोणतेही क्वालिफिकेशन नाही. परंतु आम्हाला लहानाचे मोठे करतानाचा आमच्यावर संस्कार करतानाचा अनुभव तिच्या गाठीशी होता. सामाजिक जाणिवांची शिदोरी अशा गोष्टीतूनच आम्हाला मिळत गेली.त्या वेळचा आणखी एक अत्यंत दुःखद थरारक अनुभव. अजूनही शहारे येतात! मी औषध आणण्यासाठी आमच्या कोयनानगरच्या सरकारी दवाखान्यात गेलो होतो. तेव्हा तिथे एक ॲम्बुलन्स आली त्यातून एका कामगाराची डेड बॉडी उतरवत होते. त्या कामगाराच्या डोक्यात मध्यभागी एक दगड घुसलेला होता. आम्हाला तिथे समजले की कोयना धरणाच्या वरती काँक्रीटची वाहतूक करण्यासाठी एक बकेट बाजूच्या काँक्रीट मिक्सर पासून धरणाच्या ज्या भागात काँक्रीटिंग चालू आहे तिथपर्यंत जात येत असे. त्याला आम्ही पाळणा असे म्हणत असू. त्या बकेट मधून एक दगड पडला आणि त्या कामगाराच्या डोक्यात घुसला. खरे म्हणजे प्रॉजक्ट साइटवर कामगारांना हेल्मेट पुरवले जायचे. बहुधा त्याने काही वेळासाठी हेल्मेट काढून ठेवले असावे. पण तो भयानक मृत्यू आणि दगड घुसलेले डोके अजूनही कधी कधी आठवले की अंगावर शहारे येतात! असे कितीतरी ज्ञात अज्ञात जीवांचे बलिदान या प्रकल्पाच्या उभारणीसाठी झाले असेल त्या सर्वांना वंदन करण्यासाठी सदैव मस्तक झुकतेच.मी एकदा धरणाच्या कामाच्या तिकडे एका कोपऱ्यात उभा होतो त्यावेळेला मी पाहिले त्या प्रकल्पाचे मुख्य इंजिनियर श्री मूर्ती साहेब कामाची पाहणी करण्यासाठी गमबूट हाफ पॅन्ट टी-शर्ट आणि हेल्मेट घालून चालले होते हात काँक्रीटने बरबटलेले होते. त्यावेळेला लोक सांगत मूर्ती साहेब काँक्रीटची क्वालिटी पाहण्यासाठी स्वतः त्या ओतलेल्या काँक्रीट मध्ये हात घालत असत म्हणे. तसे सर्वच इंजिनियर्स पण मुख्यतः सर्व चीफ इंजिनिअर्स मूर्तीसाहेब, मानेसाहेब, देऊस्करसाहेब सगळे आजही आठवतात. देऊस्कर साहेब हे आमच्या मुख्याध्यापिका देऊस्कर बाईंचे सख्खे भाऊ. १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारीच्या वेळेस शाळेतील झेंडावंदन आटपून आम्ही सर्व विद्यार्थी प्रकल्पाच्या ऑफिसच्या मुख्य झेंडावंदनाच्या जागी प्रभात फेरीने जात असू. तेथे या चीफ इंजिनिअरसाहेबांचे भाषण असे कधीतरी कुणीतरी महनीय व्यक्ती सुद्धा प्रमुख पाहुणे म्हणून हजर असे. एकदा आठवते महर्षी धोंडो केशव कर्वे अत्यंत वृद्ध झालेले होते. तरीसुद्धा ते झेंडावंदनासाठी प्रमुख पाहुणे म्हणून आले होते. झेंडावंदना नंतर शाळेच्या सर्व मुलांना गोळ्या चॉकलेट वाटली जात असत. चीफ इंजिनियर आणि सर्वच सीनियर इंजिनियर्स स्वतःच्या अधिकाराच्या टेचात वावरताना कधीच दिसले नाहीत. ते सर्व एकत्र कुटुंबाचा भाग असल्यासारखेच अगदी आपलेपणाने सर्वांशी वागत असत. कोयनेचे हे टीमवर्क या अशा उच्चपदस्थांच्या घरगुती वागण्यामुळेच कौटुंबिक काम होऊन जात असे.
आणखी एक शाळेतील मजेशीर आठवण. त्यावेळी एका जर्मन कंपनीचे कन्सल्टंट इंजिनीयर श्री.फेनिगर म्हणून कोयनेमध्ये काही वर्षे होते. दरवर्षी संक्रांतीच्या वेळी आम्ही मुले तिळगुळ देण्यासाठी बाहेर पडून गावभर हिंडत असू. परंतु फेनिगर साहेबांच्या घरी मात्र न विसरता जात असू. कारण आम्ही त्यांना तिळगुळ दिला की त्यांच्याकडून एक कॅडबरी चॉकलेट मिळत असे. आयुष्यात पहिल्यांदा कॅडबरी चॉकलेट तिथे खाल्ले.कोयनानगरचे अतिभव्य धरण जमिनीतून वर येताना प्रत्येक स्टेजला पाहिले. विविध टप्प्यांमधील बोगद्यांचे काम आणि वीज निर्मिती सुरू झाल्यानंतर सुद्धा ते झालेले पॉवर हाऊस पाहिले. अनेक टप्प्यांवर कोयना प्रकल्पाची प्रगती आम्ही पाहिली. त्यानंतर तिसरी स्टेज, चौथी स्टेज, लेक टॅपिंग असे त्या क्षेत्रातील नवनवीन प्रयोग आपल्या देशात प्रथमच या प्रकल्पाच्या इंजिनियर्सनी यशस्वी पणाने केले. त्यांच्या यशोगाथा ही ऐकल्या. आपल्या देशातले इंजिनीयर तांत्रिकतेमध्ये कुठेच कमी नाहीत हे त्यांनी या प्रकल्पाच्या माध्यमातून दाखवून दिले.
कोयना नगरच्या समृद्ध नैसर्गिक वातावरणाचा सुद्धा खूप सकारात्मक परिणाम आमच्या आयुष्यावर झाला. त्यावेळी ट्रेकिंग हा शब्द आम्हाला माहित नव्हता. आम्ही जरा डोंगरात जाऊन येतो असं म्हणायचो. सुट्टीच्या दिवसांमध्ये अर्थात मे महिन्यात शाळा चालू असायची तरीही रविवारची सुट्टी किंवा एखादी सणावाराची सुट्टी यावेळी आम्ही डोंगरात जायचो. अनेक डोंगर वाटा आम्हाला माहित झाल्या होत्या. आमच्या शाळेतील आमचे काही सवंगडी आजूबाजूच्या देशमुखवाडी, शेळकेवाडी, कामरगाव, नवजा, हेळवाक अशा आजूबाजूच्या खेडेगावात राहत असत. या आमच्या बालमित्रांना सुद्धा डोंगर वाटा पाठ असायच्या. त्यांच्यामुळे आम्हालाही बऱ्याच रानवाटा माहीत झाल्या. जांभळे, करवंदे, कैऱ्या, आळू (हे एक चिकूच्या आकाराचे गर्द तपकिरी रंगाचे रानफळ आहे) आणखी अनेक प्रकारची फळे, रानमेवा आज ती आठवतही नाहीत. पण त्यांची चव आम्ही घेतलेली आहे. निसर्गाच्या कुशीत दुडू दुडू धावत आणि धावपळ करत डोंगर पालथे घातले आहेत. डोंगरामधील निर्झराचे शुद्ध गोड पाणी प्यालेलो आहे. जंगलामधील धबधब्यांखाली अंघोळी केल्या आहेत. आम्ही त्यावेळी कधीच जांभळं करवंद विकत आणलेली आठवत नाहीत. कैऱ्या पेरू आवळे सुद्धा. निसर्गाने मुक्तहस्ताने आमच्यापुढे पेश केलेले हे नजराणे आम्ही मुक्त हस्ताने लुटले. त्याचा आनंद अवर्णनीय!खरं म्हणजे बालपणीच्या कोयनेच्या आठवणी किती सांगाव्यात आणि किती नको असं होऊन जातं. कितीही विस्ताराने लिहिलं तरी त्याचा केव्हा अंत होईल सांगता येत नाही. पण एकंदरीतच कोयना प्रकल्प, तेथील निसर्ग, शाळा, सवंगडी या सर्वांच्या सान्निध्याने आणि सर्वांशी झालेल्या एकरूपतेमुळे आम्ही घडलो. आमचे जीवन समृद्ध झाले. सन १९६६ची आमची बॅच एसएससी म्हणजेच अकरावी झाली. त्यानंतर आम्ही कोयनेतील बरेच वर्गमित्र कराडच्या कॉलेजमध्ये दाखल झालो.दहा डिसेंबर १९६७ हा दिवस चांगलाच आठवतो. त्या दिवशी आमचा एक शाळा सोबती प्रधान पॉलिटेक्निक कॉलेजला शिकत होता. बॅडमिंटन आणि टेबल टेनिस खेळाडू होता. नुकतेच त्यांच्या कॉलेजच्या टीमने इंटर कॉलेज टूर्नामेंट जिंकली होती. त्यामुळे दुसऱ्या दिवशी त्यांना सुट्टी जाहीर केली होती. दहा तारखेला संध्याकाळी आम्ही कराड सिटी मध्ये भटकायला गेलो होतो. तिथे कोयनानगर प्रकल्पाची एक जीप आली होती. जीप मधले साहेब ओळखीचेच होते. त्यांनी प्रधान ला विचारले येतोस का कोयनेला? दुसऱ्या दिवशी सुट्टी असल्याने तोही लगेच गाडीत बसला. आम्हाला हसून हात हलवून बाय-बाय करीत निघून गेला. तेच त्याचं शेवटचं दर्शन. मृत्यूने त्याला आदल्या दिवशीच कोयनानगरला बोलवून नेले होते.आणि मग ती काळरात्र आमच्या आयुष्यात आली. दहा डिसेंबरची रात्र व त्या नंतरची ११ डिसेंबर १९६७ ची ती पहाट. ती कधीच विसरू शकणार नाही. कोयना नगरला खूप मोठा भूकंप झाला. बहुतेक घरे आडवी झालेली होती. अनेक ओळखीचे काका मामा, मावश्या, काही मित्र, मैत्रिणी, काही नातेवाईक यांचे मृत्यू आम्हाला पहायला ऐकायला मिळाले. मन व्यथित करून गेलेच. परंतु एका गोष्टीचा प्रचंड अभिमान आहे. एवढा सगळा हाहाक्कार झाला. प्रचंड मोठा भूकंप झाला. परंतु भारतीय इंजिनियर्सच्या यशाचा झेंडा फडकवणारा 'कोयना प्रकल्प' जसाच्या तसा उभा होता आणि अजूनही आहे. आज आपण चंद्रावर गेलो आहोतच. आपल्या तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीची मुहूर्तमेढ आपण अंतराळात रोवली आहे. जगाने आश्चर्याने तोंडात बोटे घातली. परंतु आपल्या देशाच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीची, आंतरराष्ट्रीय तंत्रज्ञानाच्या बरोबरीने झालेली ही प्रकल्प उभारणी ही एकमेवाद्वितीयच! संपूर्ण भारतीय इंजिनियर्सनी उभारलेला प्रकल्प ही आपल्या तंत्रज्ञानाच्या विजयाची सुरुवातीच्या काळातली मुहूर्त मेढ होती. आम्ही या तंत्रज्ञानाच्या चमत्काराचे साक्षीदार आहोत याचा आम्हाला सार्थ अभिमान आहे. ११ डिसेंबर १९६७ रोजी झालेला भूकंप जर झाला नसता तर आम्ही आजही कोयदानगरवासीच असतो. कोयनानगर मधील अनेक जणांची इच्छा होती की - ज्या ठिकाणी आम्ही राहिलो आहे त्या आमच्या क्वार्टर्स आम्हाला देऊन टाका. आम्ही येथे कायमची घरे बांधून कायमचे वास्तव्य करू इच्छितो. अशी इच्छा ही अनेकांनी व्यक्त केली होती. तसे असते तर आज मी म्हटले असते माझे मुळगाव कोयनानगर ! परंतु मी सुरुवातीलाच म्हटल्याप्रमाणे ती स्वप्ननगरीच होती. स्वप्ने ही नष्ट होण्यासाठीच असतात. अशीच ती आमच्या स्वप्नातली नगरी निर्माण झाली. आम्हाला समृद्ध करून गेली आणि ती नष्ट ही झाली. पण आमच्या मनामध्ये घर करून राहिलेली ती स्वप्ननगरी फक्त आमच्याबरोबरच नष्ट होऊ शकेल. —-- सुनील देशपांडे. (९६५७७०९६४०)

स्वप्ननगरीतले बालपण

चिंतन