ଉତ୍କଳରେ ଷୋଡଶ ଦିନାତ୍ମକ ପୂଜା ବା ଷୋଳପୂଜା ସହ ଆରମ୍ଭ ହେଇଛି ମା 'ଙ୍କ ର ପାର୍ବଣ। ସପ୍ତମୀ ଠାରୁ ତ୍ରୀଦିନାତ୍ମକ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭ ସହ ଝଲସି ଉଠିବ ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କ ଆସ୍ଥାନ। କୌଣସି ଆକର୍ଷଣୀୟ ତୋରଣ କି ଚିକମିକ ଆଲୁଅ ରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଝଲସିବ ମମତାମୟୀ ମା'ଙ୍କ ଆଗମନରେ। ଶାନ୍ତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, କମନୀୟ ମା' ଧାରଣ କରିବେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ,ହେବେ ଉଗ୍ର ଓ ବଳିଷ୍ଠ , ସଂହାର କରିବେ ମହିଷାସୁର କୁ। ଏମିତି ହିଁ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ମା' ମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଉଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

ତେବେ ପୁରୀ ରେ ଦୁର୍ଗୋତ୍ସବ ରେ କମନୀୟ ଦୁର୍ଗା ଦେବୀ ଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଗୋଷାଣୀ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ନ କହି ଗୋଷାଣୀ ଯାତ କହୁ। ଅନ୍ୟ ସବୁଠି ପେଣ୍ଡାଲ କୁ ଯାଇ ଦୁର୍ଗା ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲାବେଳେ ଆମେ ଆସ୍ଥାନ କୁ ଯାଇ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡିଆ ମାରି ଆସୁ। ସମସ୍ତେ ଦୁର୍ଗା ମା ଙ୍କ କମନୀୟ, ଶାନ୍ତ ଓ ହସହସ ମୁଁହ ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଆମେ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ବଳିଷ୍ଠ ଚେହେରା ଓ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରୁ, ସମସ୍ତେ ଭଷାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ଆମେ ଗୋଷାଣୀ ମେଳଣ ଦେଖୁ।

ଗୋଷାଣୀ

ଯିଏ ଯେତେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କଳୀୟ ଦେବୀ ପୂଜାରେ ଗୋଷାଣୀ ଆରାଧନା ହେଉଛି ସର୍ବ ପୁରାତନ। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ର ରୀତି ନୀତି ପରମ୍ପରା ସହ ଜଡିତ ଏହି ଗୋଷାଣୀ ଯାତ । ପୁରୀ ର ପୁରାତନ ସାତ ସାହି ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏହି ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତୀ। ସମ୍ଭବତଃ ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଦେବ ଙ୍କ ସମୟରୁ ଗୋଷାଣୀ ଯାତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥବା ମନେ କରାଯାଏ । ଗୋଷାଣୀ ଯାତ ବିଷୟରେ କେଉଁଠି କିଛି ଲିଖିତ ବିବରଣୀ ନାହିଁ, ତଥାପି ୧୨ଶ ମସିହା ରୁ ପର୍ଯ୍ଯନ୍ତ ଏହା ଚାଲିଆସୁଛି। ସାହିର ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଗୋଷାଣୀ କାହିଁକି ବୋଲି କୌଣସି ଲିଖିତ ତଥ୍ଯ ନାହିଁ। କିଛି ଗବେଷକ ଏହା ଗୋସ୍ୱମିନୀ ଶବ୍ଦ ର ଅପଭ୍ରନ୍ସ ବୋଲି ମତ ଦିଅନ୍ତି ।

ଗୋଷାଣୀ ନିର୍ମାଣ

ଭାଦ୍ରବ ମାସରେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା,ଓଷା ସହିତ ଆଶ୍ଵିନ ରେ ହେବାକୁ ଥିବା ଗୋଷାଣୀ ଯାତ ପାଇଁ ଅନୁକୁଳ ହୋଇଥାଏ। ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ରେ ଏଥିପାଇଁ ମାଟି ଅନୁକୂଳ ହୋଇସାରିବା ପରେ କୀଳା ଅନୁକୂଳ ପରେ ହିଁ କାରିଗର ପ୍ରକୃତ ମୂର୍ତ୍ତି ଗଠନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। କାରିଗର ଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ରେ ପୂଜକ କୀଳା ଅନୁକୂଳ କରିଥାନ୍ତି। ଅନୁକୂଳ ପୂଜା ପରେ କାରିଗର ଏଥିରେ କୁଟା ଗୁଡ଼ାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସବୁ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର କୀଳା ଥାଏ,ଯାହା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସଂରକ୍ଷଣ କରି ରଖାଯାଏ। ବିସର୍ଜନ ପରେ ପୂଜା କମିଟି ର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ମାନେ ଏହି କୀଳା କୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଣି ଖୋଲି ଆସନ୍ତା ବର୍ଷ ପାଇଁ ସାଇତି ରଖନ୍ତି। ସୋମନାଥ ବ୍ରତ ବା ଷଠୀ ଓଷା , ରାଧାଷ୍ଟମୀ ଓ ସୁନିଆରେ ଆମ ପୁରୀ ର ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର କୀଳା ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥାଏ। ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବରେ ମୂର୍ତ୍ତିକାର ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋଷାଣୀ ନିର୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ବଡ଼ ଭଉଣୀ ମା କାକୁଡ଼ିଖାଇ

ପୁରୀ ରେ ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବୀ ବିମଳା ଙ୍କ ର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ମା କାକୁଡ଼ିଖାଇ ହେଲେ ସବୁ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ଭିତରେ ବଡ଼। ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ର ମାନ୍ୟତା ଦିଅନ୍ତି ‌।କ୍ଷେତ୍ରାଧିଶ୍ଵେରୀ ମା ବିମଳେଇ ଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ମା କାକୁଡ଼ି ଖାଇ ଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅନ୍ୟ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ତୁଳନା ରେ ଛୋଟ। କାକୁଡି ଖାଇ ଦେବୀ ସଭା କୁ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ,ସେ' ଦଶହରା ଦିନ ରାତିରେ ବିସର୍ଜନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ବିସର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ମା 'ଙ୍କୁ କାନ୍ଧେଇକି ନିଆହୁଏ। ଆଗରୁ କାକୁଡି ଖାଇ ବିସର୍ଜନ ପୂର୍ବରୁ ସାତ ସାହି ପରିକ୍ରମା କରି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପନ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ କାଳକ୍ରମେ ସେ ସବୁ କମିଗଲାଣି।

ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର ନାଁ

କାକୁଡ଼ି ଖାଇଙ୍କ ନାଁ ପରି ପୁରୀ ରେ ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର ନାଁ ରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଜହ୍ନିଖାଇ, କଣ୍ଟା କାଢ଼ି,ଚେମେଡି, ପଣା ପ୍ରିୟା, ଗେଲ ବାଇ,ବେଲ ବାଇ , ହାଡବାଇ ,ବାରବାଟି , ଶୂନ୍ଯ ଗୋଷାଣୀ,ଯମକୋଟ, ଚକ୍ରକୋଟ ଆଦି ନାଁ ପୁରୀ ଛଡ଼ା ଆଉ କେଉଁଠି ନାହିଁ। ଲୋକାଚାର ରେ ଏହିପରି ନାଁ ଆରମ୍ଭରୁ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଆସୁଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୋଳମଣ୍ଡପ ସାହି ,ବାଲିସାହି ଓ ଗୌଡବାଡ ସାହି ରେ ତିନି ଜଣ ଜହ୍ନିଖାଇ ଅଛନ୍ତି । ଏଥିସହ ଦୁଇଜଣ କଣ୍ଟା କାଢ଼ି ଗୋଷାଣୀ ବି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନାଁ ରେ ଗୋଷାଣୀ ପରିଚିତ ।

ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର ପୂଜା ବିଧି ଓ ଭୋଗ

ପ୍ରାୟ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କର ପୂଜା ବନଦୁର୍ଗା ମତ ରେ ହୋଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ପାଖରେ ଆମିଷ ଭୋଗ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦୋଳମଣ୍ଡପ ସାହିର ଜହ୍ନିଖାଇ ଗୋଷାଣୀ ହେଲେ ପରମ ବୈଷ୍ଣବୀ। ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆମିଷ ଭୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ଆମିଷ ତ ଦୂରର କଥା, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ ହୁଏନି।

ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର ସାଜସଜ୍ଜା

ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଗୋଷାଣୀ ମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା,ମୁହଁ ଓ ରଙ୍ଗ ରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ। କାଳ କାଳ ଧରି ସେଇ ଏକା ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ। କାହିଁକି ନା କାରିଗର ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷାନୁକ୍ରମେ କରିଥାନ୍ତି। ତେବେ ସାଜ ଓ ଗହଣା ରେ କିଛି ଟା ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।ସାଜ ଓ ଗହଣା ପାଇଁ ଜରି ଜମ୍ବୁରା ଓ ଶୋଲ ର ବହୁଳ ବ୍ଯବହାର ହୁଏ । ଗୋଟେ ଝଲକରୁ କେଉଁ ଗୋଷାଣୀ ତାହା ବାରିହୋଇ ପଡ଼େ। କେତେକ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କ ପାଖରେ ମହିଷାସୁରର ଶରୀର ମହିଷି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ମଣିଷର ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମହିଷାସୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିଷି ହୋଇଥାଏ। ପୁରୀ ର ପୁରାତନ ସାହି ଗୁଡ଼ିକରେ ଗୋଷାଣୀ ମାନେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଯାଗାଘର ର ଏଥିରେ ସଂପୃକ୍ତି ରହିଥାଏ।ଆଉ କିଛି ଗୋଷାଣୀ ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଦ୍ବାରା ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯେପରି ମାହତେଶ୍ଵରୀ ଗୋଷାଣୀ, ହଜୁରୀ ଗୋଷାଣୀ।ମୂର୍ତ୍ତି ଗଠନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିସର୍ଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଯତ୍ନର ସହିତ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ କରାହୁଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏବେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରେମୀ ମାନେ ଏ ସମୟରେ ଗୋଷାଣୀ ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ପୁରୀ କୁ ଛୁଟି ଆସୁଛନ୍ତି।

ପୁରୀ ର ଗୋଷାଣୀ ଯାତ ପ୍ରତିଟି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ବର ବିଷୟ। କାରଣ ଏହା ସର୍ବପୁରାତନ ଓ ଆମର ନିଜସ୍ବ।ଏବେ ବି ପୁରୀ ସେଇ ମୌଳିକତା କୁ ଜାବୁଡି ଧରି ରଖିଛି। ପରମ୍ପରା ଏଠି ଆଧୁନିକତାର ପ୍ରଭାବରେ ଅଣନିଃଶ୍ବାସୀ ହେଇନି । ମନ ଅନାବନା ବାଟ କୁ ଯାଇ ଯାକଜମକ ଆଲୁଅ,ତୋରଣ, ମେଲୋଡି ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁ ଆପଣାଇନି।

ଅନନ୍ଯ ଗୋଷାଣୀଯାତ

ଆଶ୍ବିନରେ ସବୁଆଡେ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା କିନ୍ତୁ ପୁରୀ ରେ ଗୋଷାଣୀ ଯାତ