"ଭୁବନେଶ୍ୱର "- ଏହି ସ୍ଥାନ ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ସୁଦୀର୍ଘ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଗବେଷକ ମାନେ ମତବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି -ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ବର, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଶିବ । ସେହି ଶବ୍ଦ ଅପଭ୍ରଂଶିତ ହୋଇ ଭୂବନେଶ୍ବର ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ଏହି ଶବ୍ଦ ପଛରେ ରହିଛି ଦୀର୍ଘ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷର ଗୌରବାଜ୍ଜ୍ବଳ ଇତିହାସ। ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ ର ସେହି ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମରିକ ଦୁର୍ଗ, ଯାହା ଶିଶୁପାଳ ଗଡ଼ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଶିଶୁପାଳ ଗଡ଼ ରୁ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଏକାମ୍ରକ୍ଷେତ୍ର ରୁ ମନ୍ଦିର ମାଳିନୀ ନଗରୀ ,ଶୈବ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅଧୁନା ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ବର।

ଇତିହାସ କହେ,ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ ର ଏକ ସାମରିକ ଦୁର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପୂର୍ବ ୨୬୧) ରେ କଳିଙ୍ଗ ସେନା ଅଶୋକ ଙ୍କ ମଗଧ ସେନା ସହିତ ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅନତି ଦୂରରେ ଥିବା ଧଉଳି ପାହାଡ ର ପାଦଦେଶରେ ପ୍ରବାହିତ ଦୟାନଦୀ କୂଳରେ ଦୁଇ ସେନା ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇଥିଲେ। ସେତେବେଳକୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପଚାର ପ୍ରସାର ହୋଇ ସାରିଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି ରହିବାରୁ ଅଶୋକ ଏକତରଫା ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ ବିରତି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ସେତେବେଳକୁ କଳିଙ୍ଗ ପୁରୁଷ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା।

ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ କୁ ଅଧିକାର କଲେ ମଧ୍ୟ କଳିଙ୍ଗ ବାସୀଙ୍କ ହୃଦୟ କୁ ଜୟ କରିପାରିନଥିଲେ। କଳିଙ୍ଗ ସେନା ଙ୍କ କୁଢ଼ କୁଢ଼ ଶବ,ରକ୍ତର ବନ୍ୟା ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ରେଖାପାତ କରିଥିଲା। ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଉପଗୁପ୍ତ ଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ଯାଗ କରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ଥିଲେ।ସେ ଚଣ୍ଡାଶୋକ ରୁ ଧର୍ମାଶୋକ ରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ। ଅଶୋକ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଖ୍ରୀପୂ ୨୬୧ରୁ୨୩୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ କରି ଶିଶୁପାଳ ଗଡ଼ ର ବିକାଶ ସାଧନ କରିଥିଲେ।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚେଦୀ ବଂଶର ତୃତୀୟ ତଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ରାଟ ଐର ଖାରବେଳ ଏହି ଶିଶୁପାଳ ଗଡ଼ ରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନକରି ଏହି ସ୍ଥାନର ବିକାଶ ସଧନ କରିଥିଲେ। ସେ ଜୈନ ଧର୍ମର ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟ ଗିରି ରେ ଜୈନ ମୁନୀ ଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ଖନନ କରିଥିଲେ।

ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ଠାରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ଥିଲା। ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ରେ (୬୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ)ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ବଂଶୀୟ ଶାସକ ମାଧବ ରାଜ (ଦ୍ବିତୀୟ) ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପରଶୁରାମେଶ୍ବର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଯାହାକି ଶିଶୁପାଳ ଗଡ଼ ତଥା ଓଡ୍ର ରାଜ୍ୟ ର ପ୍ରଥମ ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ଠାରୁ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକ ବସବାସ କରୁଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଶାକ୍ତ,ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏଠାରେ ସାତଶହ ମନ୍ଦିର ଗଢିଉଠିଥିଲା ଯାହାକି ଭାରତରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବିରଳ। ଏବେ ଏହି ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ବିଲୁପ୍ତ ପ୍ରାୟ। ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ଵ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ପାଞ୍ଚ ଶହ ପଚାଶ ମନ୍ଦିର ଏବେ ଅକ୍ଷତ ଅଛି। ସେହି ସମୟରେ ଗଢ଼ା ଯାଇଥିବା ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟଶମ୍ଭୁ ମନ୍ଦିର, କେଦାରଗୌରୀ ମନ୍ଦିର,ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର, ଉତ୍ତରେଶ୍ବର ମନ୍ଦିର, ପର୍ଶୁରାମ ମନ୍ଦିର, ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ ମନ୍ଦିର, ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଆଦି ଏହାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ରୁ ମୁକ୍ତେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର କୁ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ରତ୍ନ କୁହାଯାଏ।

‌ଏଠାରେ ଥିବା ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଶିବ ମନ୍ଦିର। ଏହି ଶିବମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର।(ଲିଙ୍ଗ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା)। ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଯେଉଁଠାରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ଏକ ବୃହତ ଆମ୍ର ବୃକ୍ଷ ରହିଥିଲା। ସେହି ଆମ୍ର ବୃକ୍ଷ ମୂଳେ ସ୍ଵୟଂଭୂ ଶଙ୍କର ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକାମ୍ରକ୍ଷେତ୍ର କୁହାଗଲା। ଏହି ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ର ପରିସିମା ଥିଲା ଦଶ କୋଷ ଓ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର। ସୋମ ବଂଶିୟ ଶାସକ ଠାରୁ ଗଙ୍ଗବଂଶୀୟ ଶାସକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସ୍ଥାନର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପୁରୋଧା ଥିଲେ। ସୋମବଂଶୀ ଶାସକ ଯଜାତି କେଶରୀ (ଦ୍ଵୀତୀୟ) ୟଜ୍ଞପୁର ଠାରେ ଯଜନଗର ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ(ଅଧୁନା ଯାଜପୁର)ସେ ତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଯଜନଗର ରୁ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ। ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ (୧୦୨୪ରୁ ୧୦୪୦) ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ସରିବାକୁ ଗଙ୍ଗ ବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ କାଳ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗିଥିଲା। ସେତେବେଳକୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ମନ୍ଦିର ମାଳିନୀ ନଗରୀ ଭାବେ ସରା ଭାରତରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲା।

ହିଂସ୍ରଜନ୍ତୁ ଓ ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସକ ଙ୍କ ସମୟରେ ଗୁରୁତ୍ବ ହରାଇଲା। ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ନଦୀ ପରିବେଷ୍ଟିତ କଟକ ସହର ବହିଃ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧକ ବଳୟ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଗଢ଼ି ଉଠିଲା। ସ୍ବାଧୀନତା ପରେ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ସମୟରେ ୧୩ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୯୪୮ଆମ ରାଜଧାନୀ କଟକରୁ ଭୁବନେଶ୍ବର କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା।

ଇତିହାସ ଅନ୍ତରାଳେ ଭୁବନେଶ୍ୱର

ଇତିହାସ