ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଓଡ଼ିଶାର ଜଣେ ପ୍ରାତଃସ୍କରଣୀୟ ନେତା, ସମାଜସେବୀ, ସାଂବାଦିକ, କବି, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ତ୍ୟାଗ, ସ୍ୱାର୍ଥହୀନ ମାନବସେବା ଓ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ପ୍ରତି ଥିବା ଗଭୀର ଭାଲପାଇବା ପାଇଁ ସେ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ "ଉତ୍କଳମଣି" (ଉତ୍କଳର ମଣି) ଭାବରେ ସଦା ଅମର ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ।

ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ୧୮୭୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୯ ତାରିଖରେ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସୁଆଣ୍ଡୋ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଦୈତାରୀ ଦାସ ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟୀ ଦେବୀ ଥିଲା । ଛୋଟବେଳୁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଶାନ୍ତ, ସରଳ ଓ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ । ଦୁଃଖୀ-ରଙ୍କିଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯାଉଥିଲା ।

ସେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପାଠଶାଳାରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରି ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ଗୁରୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦାସଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସେ ମାନବସେବାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ପୁରୀରୁ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ କଟକର ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରେ ବି.ଏ. ପଢ଼ିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ଏହାପରେ ସେ କୋଲକାତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଆଇନ୍ (B.L.) ପାସ୍ କରିଥିଲେ । ଓକିଲାତି ପାସ୍ କରିବା ପରେ ସେ ଚାହିଁଥିଲେ ବହୁତ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରି ସୁଖପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ବିତାଇପାରିଥାନ୍ତେ । କିନ୍ତୁ ସେ ଓକିଲାତିକୁ ବ୍ୟବସାୟ ନକରି ଗରୀବ ଓ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ଦେବାର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଓକିଲାତି ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଶ ଓ ସମାଜସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ ।

ଗୋପବନ୍ଧୁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷା ବିନା ଜାତିର ପ୍ରଗତି ଅସମ୍ଭବ । ଏଥିପାଇଁ ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ସେ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳଠାରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ।

*ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ସ୍କୁଲ ନଥିଲା; ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ କୁଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା ।

*ଏଠାରେ ଚରିତ୍ର ଗଠନ, ଦେଶପ୍ରେମ, ସ୍ୱାବଲମ୍ବନ ଓ ଶାରୀରିକ ସାଧନା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା ।

*ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସହ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହର, ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ, ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର ଓ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଭଳି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷକତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ଯୋଗଦାନ ଓଡ଼ିଶା ଶିକ୍ଷା ଇତିହାସରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ।

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ତ୍ୟାଗର କାହାଣୀ ଶୁଣିଲେ ଆଜି ବି ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଯାଏ । ବନ୍ୟା ଓ ମରୁଡ଼ି ସମୟରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ରିଲିଫ୍ ପହଞ୍ଚାଉଥିଲେ ।

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁସହ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବନ୍ୟା ହୋଇ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ବେଘର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ । ଗୋପବନ୍ଧୁ ନିଜ ପୁଅ ପାଖରେ ନରହି ବନ୍ୟା ପ୍ରପୀଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ । ସେ କହିଥିଲେ— "ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ତ ଅନେକ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବନ୍ୟାଞ୍ଚଳର ହଜାର ହଜାର ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବ କିଏ? ଠାକୁର ଜଗନ୍ନାଥ ମୋ ପୁଅର ଯତ୍ନ ନେବେ ।
ସମାଜସେବା ବେଳେ ନିଜର ଏହି ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ସାରା ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟ ଭାବି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପଥରୁ ଓହରି ନଥିଲେ ।

ଗୋପବନ୍ଧୁ ମାହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ।

*ସେ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ କଂଗ୍ରେସ କମିଟିର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଥିଲେ ।

*୧୯୨୧ ମସିହାରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶା ଆଣିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଇଥିଲା ।

ଦେଶସେବା ପାଇଁ ସେ ଏକାଧିକ ବାର କାରାବରଣ ହୋଇଥିଲେ ।

ଜଣେ ବ୍ୟସ୍ତ ସମାଜସେବୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅମୂଲ୍ୟ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ଜେଲ୍‌ରେ ଥିବା ସମୟରେ ସେ ଅନେକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କବିତା ଓ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରମୁଖ ରଚନା: ବନ୍ଦୀର ଆତ୍ମକଥା, କାରା କବିତା, ଧର୍ମପଦ, ଅବକାଶ ଚିନ୍ତା ।

ତାଙ୍କର ଅମର ପଙ୍କ୍ତି ଆଜି ବି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦେଶପ୍ରେମର ନିଆଁ ଜାଳିଦିଏ ।

ମିଶୁ ମୋର ଦେହ ଏ ମାଟି ସାଥେ,
ଦେଶବାସୀ ଉଭି ଯାଆନ୍ତୁ ପିଠେ ।
ଦେଶର ସ୍ୱାରାଜ୍ୟ ପଥେ ଯେତେ ଗାଢ଼
ପୂରୁ ତହିଁ ମୋର ମାଂସ ହାଡ଼ ॥"

ସାରା ଜୀବନ ଦେଶ ଓ ଜାତି ପାଇଁ କାମ କରି କରି ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା । ୧୯୨୮ ମସିହା ଜୁନ୍ ୧୭ ତାରିଖରେ ମାତ୍ର ୫୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ମହାପ୍ରୟାଣ ଘଟିଥିଲା ।

ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନଥିଲେ, ସେ ଥିଲେ ଏକ ମହାନ ଆଦର୍ଶ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ । ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପଛରେ ପକାଇ ଅନ୍ୟର ସେବା କରିବା, ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ବାଟରେ ଚାଲିବା ଏବଂ ଦେଶକୁ ଭଲପାଇବାର ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ସେ ଦେଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାହା ଆଜି ବି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ।

ଉତ୍କଳ ମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଙ୍କ ଆତ୍ମଜୀବନୀ...