“ନିଜ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା ଜୀବନ, ପରିବାର ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ମଣିଷଙ୍କ ଲୁହ ପୋଛିବା ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଦେବା ହିଁ ମହାନତା। ସେହି ମହାନତାର ଅମର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ।”

ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ନିବେଦନ — ଉତ୍କଳର ମାଟିକୁ ଜୀବନ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ

କେତେକ ମଣିଷ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆସନ୍ତି, ନିଜ ପାଇଁ ସୁଖ ଖୋଜନ୍ତି, ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ସମ୍ପତ୍ତି ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିନେ ନିରବରେ ଏହି ସଂସାରରୁ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀ ସମୟର ସ୍ରୋତରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆଉ କେତେକ ମଣିଷ ଏମିତି ଥାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ କେବଳ ନିଜର ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜର ହସକୁ ଅନ୍ୟର ହସରେ, ନିଜର ସୁଖକୁ ଅନ୍ୟର ସୁଖରେ ଏବଂ ନିଜର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଖୋଜନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରସ୍କାର ହେଉଛି ମଣିଷର ମୁହଁରେ ଫୁଟିଉଠୁଥିବା ଗୋଟିଏ ନିର୍ମଳ ହସ। ଏପରି ମହାନ ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଆକାଶରେ ଏକ ଅମ୍ଳାନ ନକ୍ଷତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ। ସେ କେବଳ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ନଥିଲେ। ସେ କେବଳ ଜଣେ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ନଥିଲେ। ସେ କେବଳ ଜଣେ ସାହିତ୍ୟିକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ କିମ୍ବା ସାମ୍ବାଦିକ ନଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ମାନବିକ ଦର୍ଶନ, ଏକ ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ଏକ ନିର୍ଭୀକ ଚେତନା ଏବଂ ଅସହାୟ ମଣିଷଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହରେ ନିଜର ଦୁଃଖ ଖୋଜି ପାଉଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ହୃଦୟ। ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଆମ ମନରେ ଜାଗିଉଠେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ଅସୀମ ଭଲପାଇବା, ଦେଶ ପ୍ରତି ଅକ୍ଷୟ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ମଣିଷ ପ୍ରତି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବାର ଭାବନା। ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଅର୍ଥ କେବଳ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦିବସ ପାଳନ କରିବା ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଅର୍ଥ ନିଜ ଅନ୍ତରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା—ମୁଁ ମୋ ସମାଜ ପାଇଁ କ'ଣ କରୁଛି? ମୋ ମାତୃଭୂମି ପାଇଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ'ଣ? ମୋ ପାଖରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନ, ସମୟ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷ କିଛି ଉପକାର ପାଉଛନ୍ତି କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାରେ ହିଁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଲୁଚି ରହିଛି।

ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ଏକ ମହାନ ଜୀବନର ଶୁଭାରମ୍ଭ

୧୮୭୭ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୯ ତାରିଖ। ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସୁଆଣ୍ଡୋ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲା। ସେହି ଶିଶୁଟିର ନାମ ରଖାଗଲା ଗୋପବନ୍ଧୁ। ତାଙ୍କ ପିତା ଦୈତାରୀ ଦାସ ଓ ମାତା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟୀ ଦେବୀ। ସେହି ଛୋଟ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିଶୁଟି ଦିନେ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ, ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଜଣେ ସାହସୀ ସୈନିକ ଏବଂ ମାନବସେବାର ଏକ ଅମର ଆଦର୍ଶ ହେବେ—ସେତେବେଳେ କିଏ ଜାଣିଥିଲା? ମହାନ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଜୀବନର ଆରମ୍ଭ ସବୁବେଳେ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ ସାଧାରଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଇତିହାସକୁ ନୂଆ ଦିଗ ଦିଅନ୍ତି। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସେହି ସତ୍ୟର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ଦୁଃଖ ଓ ସଂଘର୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲା। ମାତୃସ୍ନେହର ଅଭାବ, ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଜୀବନର ଅନିଶ୍ଚିତତା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କରିନଥିଲା। ବରଂ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ଅସାଧାରଣ କ୍ଷମତା ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ଯିଏ ନିଜେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେ ଅନ୍ୟର ଲୁହର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରେ। ଯିଏ ଜୀବନରେ ଅଭାବ ଦେଖିଛି, ସେ ଅନ୍ୟର ଅଭାବ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୋଇପାରେ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହି ମାନବୀୟ ଅନୁଭୂତି ଏକ ମହାନ ସେବାଧର୍ମର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ—ପରିସ୍ଥିତି ଯେତେ କଠିନ ହେଉନା କାହିଁକି, ମଣିଷ ନିଜ ମନରେ ଯଦି ସାହସ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ମାନବିକତାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିପାରେ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ସମାଜର ଆଲୋକରେ ପରିଣତ କରିପାରିବ।

ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ

ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଛାତ୍ରଜୀବନରୁ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ହାସଲ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଆଇନ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଚାକିରି ପାଇବାର ଉପାୟ ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ମଣିଷକୁ ମଣିଷ କରିବାର ଏକ ମହାନ ସାଧନ। ସେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ ଅଜ୍ଞାନତା ମଣିଷକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ତାକୁ ପଛକୁ ଟାଣେ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ ତାକୁ ନିଜ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ। ଯେଉଁ ସମାଜର ଶିଶୁମାନେ ଶିକ୍ଷାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ସେହି ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଥାଏ।

କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ କ'ଣ? କେବଳ ପରୀକ୍ଷାରେ ଅଧିକ ନମ୍ବର ରଖିବା? କେବଳ ଉଚ୍ଚ ପଦବୀ ହାସଲ କରିବା? କେବଳ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା? ନା, ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦର୍ଶନ ଆମକୁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଏକ ସତ୍ୟ ଶିଖାଏ। ଶିକ୍ଷା ମଣିଷକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଶିଖାଇବ, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହେବାର ସାହସ ଦେବ, ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବାର ହୃଦୟ ଦେବ ଏବଂ ସମାଜ ପାଇଁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ମଣିଷ ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜଣେ ଡିଗ୍ରୀଧାରୀ ମଣିଷ ଯଦି ଗରିବର ଲୁହକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନିରବ ରହେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ମାନବିକତାର ଅଭାବ ରହିଛି। ଜଣେ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଜ ପଦବୀକୁ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେବେ ସେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରକୃତ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିନାହିଁ। ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ କେବଳ ଚାକିରି, ଦରମା ଓ ପଦବୀର ମାପକାଠିରେ ମପାଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଆମକୁ ପୁଣି ମନେ ପକାଇଦିଏ—ଶିକ୍ଷାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଫଳତା ହେଉଛି ଜଣେ ଭଲ ମଣିଷ ଗଢ଼ିବା।

ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ: ଜ୍ଞାନ, ଚରିତ୍ର ଓ ସେବାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ

ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ତାହାର ଆଦର୍ଶର ପ୍ରଚାର। ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ପୁରୀ ନିକଟସ୍ଥ ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳ ଅଞ୍ଚଳର ବକୁଳବନ ପରିବେଶରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଏହି ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓଡ଼ିଶାର ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲା। ଗଛର ଛାୟା, ପ୍ରକୃତିର କୋଳ ଏବଂ ସରଳ ଜୀବନର ପରିବେଶରେ ଶିକ୍ଷାର ଏକ ନୂଆ ଆଦର୍ଶ ଗଢ଼ିବା ଥିଲା ଏହି ପ୍ରୟାସର ବିଶେଷତ୍ୱ। ଏହା କେବଳ ପାଠପଢ଼ାର ସ୍ଥାନ ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ଚରିତ୍ର ଗଠନ, ଜାତୀୟ ଚେତନା, ସମାଜସେବା ଓ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ପରୀକ୍ଷାଗାର। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷାର ଆଲୋକ କେବଳ ଶ୍ରେଣୀଗୃହର ଚାରିକାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଛାତ୍ରଙ୍କ ଆଚରଣରେ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ, ତାଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସତ୍ୟବାଦୀର ଆଦର୍ଶ ଥିଲା—ଛାତ୍ର କେବଳ ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବ। ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ। ଆଜିର ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେ ମାତ୍ରାରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମାନବିକତା ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି? ଆମେ ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଜିତିବା ଶିଖାଉଛୁ, କିନ୍ତୁ ପରାଜିତ ମଣିଷର ହାତ ଧରିବା ଶିଖାଉଛୁ କି? ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ବଡ଼ ହେବାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଉଛୁ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ହୃଦୟର ମଣିଷ ହେବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛୁ କି? ସତ୍ୟବାଦୀର ଆଦର୍ଶ କହେ—ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ନୁହେଁ; ହୃଦୟକୁ ମାନବିକତାରେ ଭରିଦେବା ମଧ୍ୟ। ବକୁଳବନର ସେହି ଶିକ୍ଷାଦର୍ଶନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଯୁବପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ। ଏହା ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସଫଳତା ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରଙ୍କ ନମ୍ବରରେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ସମାଜରେ କେତେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଓ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ମଣିଷ ହୋଇପାରିଲେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ନିହିତ।

ଯେଉଁ ହୃଦୟରେ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶା ବାସ କରୁଥିଲା

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ ନିଜ ପରିବାର, ନିଜ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନିଜ ପରିଚିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମିତ ନଥିଲା। ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ ଦୂର ଗ୍ରାମର ଗରିବ ଚାଷୀ, ଅସହାୟ ବିଧବା, ଭୋକିଲା ଶିଶୁ, ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ସମାଜର ଅବହେଳିତ ମଣିଷମାନେ। ସେ ଦୁଃଖକୁ କେବଳ ଦେଖୁନଥିଲେ; ଦୁଃଖର କାରଣକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସେ ଗରିବଙ୍କୁ କେବଳ ଦୟାର ପାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖୁନଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ସୁଯୋଗ ଓ ସାହାଯ୍ୟର ଅଧିକାର ଥିବା ମଣିଷ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଜଣେ ମଣିଷ ଭୋକରେ ଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦରକାର। ଜଣେ ଶିଶୁ ଅଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ ତାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦରକାର। ଜଣେ ରୋଗୀ ଅସହାୟ ଥିଲେ ତାକୁ ଚିକିତ୍ସା ଦରକାର। ଜଣେ ନିର୍ଯାତିତ ମଣିଷ ନ୍ୟାୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ ତାକୁ ନ୍ୟାୟ ଦରକାର। ଏହି ମୌଳିକ ସତ୍ୟକୁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ନିଜ ଜୀବନର ଆଦର୍ଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ମନେ ପକାଇଲେ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସେବା ହେଉଛି ମଣିଷର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ବୁଝି ତାହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆସିବା। କେବଳ ଭାଷଣ ଦେବା, ଫଟୋ ଉଠାଇବା କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସା ପାଇବା ପାଇଁ କିଛି କରିବା ସେବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ନୁହେଁ। ସେବାର ସାର୍ଥକତା ରହିଛି ତାହାର ନିଷ୍ଠାରେ, ନିରନ୍ତରତାରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ ଆଣିଥିବା ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ। କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ, ଜଣେ ଗରିବ ମା' ନିଜ ପିଲାକୁ ଦୁଇବେଳା ଖାଇବାକୁ ଦେଇପାରୁନାହାନ୍ତି। ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ନିଜର ଔଷଧ କିଣିବା ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ। ଜଣେ ମେଧାବୀ ଛାତ୍ର ଅର୍ଥାଭାବରୁ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି। ଏପରି ସମୟରେ ଯଦି ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁହଁ ଫେରାଇଦେଉ, ତେବେ ଆମେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ କେତେ ମାତ୍ରାରେ ବୁଝିଛୁ? ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଡାକୁଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠାରେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୁଅ। ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ ଅଛି, ସେଠାରେ ସାହସର ସହ ଠିଆ ହୁଅ। ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି, ସେଠାରେ ଆଲୋକ ଜାଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଏହା ହିଁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ମାନବିକତାର ସାର।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଏକ ମହାନ ତ୍ୟାଗ

ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ କଠିନ ପରୀକ୍ଷା ହେଉଛି ନିଜର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ଜଣେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନର ବିୟୋଗ, ଜଣେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ନୀଙ୍କ ବିୟୋଗ ଏବଂ ଜଣେ ପରିବାର ପାଇଁ ନିଜର ଆଶ୍ରୟକୁ ହରାଇବା—ଏସବୁ ଦୁଃଖର ଗଭୀରତାକୁ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖର ଅଭାବ ନଥିଲା। ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ପରିବାରଜନିତ ଅନେକ ଗଭୀର ଆଘାତ ସହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କେବଳ ନିଜ ପରିବାରର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦ କରି ରଖିପାରିନଥିଲା। ତାଙ୍କ ସେବାଭାବ ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ବିଶାଳ ମାନବୀୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏହି ପ୍ରାଙ୍ଗଣକୁ ବୁଝିବାବେଳେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅମାନବୀୟ ତ୍ୟାଗର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏକ ଏପରି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ଗଭୀର ବେଦନା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏହିଠାରେ ଯେ ସେ ନିଜ ଜୀବନର ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ପ୍ରତି ଅସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର କାରଣ ହେବାକୁ ଦେଇନଥିଲେ। ନିଜର ଅଭାବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାର୍ଥପର କରିନଥିଲା; ନିଜର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ କରିନଥିଲା। ଏହା ଆମକୁ ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ପାଠ ଦିଏ। ଆମେ ସମସ୍ତେ କିଛି ନା କିଛି ସଂଘର୍ଷ ଦେଇ ଗତି କରୁଛୁ। କାହାର ଅର୍ଥର ଅଭାବ, କାହାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା, କାହାର ପାରିବାରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାହାର ଅସଫଳତାର ବେଦନା। କିନ୍ତୁ ଆମର ଦୁଃଖ ଆମକୁ ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମ୍ଭବ ହେଲେ ଆମର ଅନୁଭୂତି ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବାର ଏକ ଶକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଏହି ସାହସ ଦିଏ—ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ି, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରୁ ମାନବିକତାର ଆଲୋକ ଖୋଜିବା।

ବିପଦରେ ବନ୍ଧୁ: ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ମଣିଷ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାର ସାହସ

ପ୍ରକୃତ ମଣିଷର ପରିଚୟ ସୁଖର ସମୟରେ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖର ସମୟରେ ମିଳେ। ଯେତେବେଳେ ସବୁକିଛି ଭଲ ଚାଲିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ଲୋକ ସାଥିରେ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବନ୍ୟା ଘର ଭାସାଇ ନିଏ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଚୁଲି ଲିଭାଇଦିଏ, ମହାମାରୀ ପରିବାରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ କିମ୍ବା ରୋଗ ମଣିଷକୁ ଅସହାୟ କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାକୁ ଯେଉଁ ହାତ ଆଗକୁ ବଢ଼େ, ସେହି ହାତ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମାନବିକତାର ପରିଚୟ ଦିଏ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ସମାଜସେବାର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରିଚୟ ଥିଲା ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା। ବନ୍ୟା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ରୋଗବ୍ୟାଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ସାହାଯ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ବିପଦ ସମୟରେ ସେବା କରିବା କେବଳ ଦୟା ନୁହେଁ; ଏହା ପାଇଁ ସାହସ, ସଂଗଠନ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁଠାରେ ରାସ୍ତା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଘର ହରାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ରୋଗର ଭୟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ସୁବିଧାକୁ ପଛରେ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଏହି ସେବାଭାବକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଣିଷର ଜୀବନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିଠାରୁ ଛୋଟ ନଥିଲା। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆମ ଓଡ଼ିଶା ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ସେହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଯୁବକ ନିଜ ହାତରେ ରିଲିଫ୍ ପହଞ୍ଚାଏ, ଯେଉଁ ଡାକ୍ତର ନିଷ୍ଠାର ସହ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷକ ଅନାଥ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଠପଢ଼ାର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଏ, ଯେଉଁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ନିଜ ଘରର ଦ୍ୱାର ଅସହାୟ ପରିବାର ପାଇଁ ଖୋଲିଦିଏ—ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସେବାଦର୍ଶନର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଦେଖିପାରୁ। ଏହି ଆଦର୍ଶ ଆମକୁ ଶିଖାଏ—ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଧନୀ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଆବଶ୍ୟକ ଏକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୃଦୟ। ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ପଦବୀ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଆବଶ୍ୟକ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ମନ ଏବଂ କାମ କରିବାର ଇଚ୍ଛା।

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ଜାତୀୟ ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ଅଗ୍ରଦୂତ

ଭାଷା କେବଳ ଶବ୍ଦର ସମାହାର ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଜାତିର ସ୍ମୃତି, ସଂସ୍କୃତି, ଭାବନା, ଇତିହାସ ଓ ପରିଚୟର ଜୀବନ୍ତ ଆଧାର। ମାତୃଭାଷାରେ ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜର ହୃଦୟକୁ ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ। ଏକ ଭାଷା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ତାହା ସହିତ ସେହି ଭାଷାର ଅନେକ ଲୋକସ୍ମୃତି, ଲୋକଜ୍ଞାନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ପଡ଼ିପାରେ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ଜାଗରଣ ପାଇଁ ଅନନ୍ୟ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ। ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ନିଜର ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅସ୍ମିତା ପ୍ରତି ଗର୍ବ କରିବା ଶିଖିବାକୁ ହେବ। ନିଜ ଭାଷାକୁ ଭଲପାଇବା ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଭାଷାକୁ ଅବମାନନା କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ନିଜର ଭାଷାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅନ୍ୟର ଭାଷାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା। ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ, ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ନେଇ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନ ରହିଥିଲା। ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଏକତା ଓ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଭୂମିକା ସ୍ମରଣୀୟ। ଓଡ଼ିଶା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ୧ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୩୬ରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଗୋପବନ୍ଧୁ ସେହି ଐତିହାସିକ ଦିନ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ୧୯୨୮ ମସିହାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ତଥାପି ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଜାଗରଣ, ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଜନସଚେତନତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ପ୍ରୟାସ ସେହି ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ଯାତ୍ରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ।

ଆଜି ଆମେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କଥା ହେଉଛୁ, ଓଡ଼ିଆରେ ପଢ଼ୁଛୁ, ଲେଖୁଛୁ ଏବଂ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ଆମେ କ'ଣ ଆମ ମାତୃଭାଷାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛୁ? ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପଢ଼ିବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛୁ କି? ଆମେ ଓଡ଼ିଆରେ ନୂଆ ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ସୃଜନଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରସାର କରୁଛୁ କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ପ୍ରେମ କେବଳ ଉତ୍ସବର ଭାଷଣରେ ନୁହେଁ; ଏହା ଆମର ପଢ଼ାଶୁଣା, ଲେଖାଲେଖି, ଗବେଷଣା ଓ ସୃଜନଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ଉଚିତ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ହେବ—ଆମ ଭାଷାକୁ ଜୀବନ୍ତ, ସମୃଦ୍ଧ, ଆଧୁନିକ ଓ ଭବିଷ୍ୟତମୁଖୀ କରିବା।

‘ସମାଜ’ ଖବରକାଗଜ: ଜନଜାଗରଣର ଏକ ଐତିହାସିକ ମାଧ୍ୟମ

ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ପାଇଁ କେବଳ ଭଲ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିଲେ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ସେହି ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଏକ ସଶକ୍ତ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବୁଝିଥିଲେ। ସେହି କାରଣରୁ ସାମ୍ବାଦିକତାକୁ ସେ ଜନଜାଗରଣ, ସମାଜସଂସ୍କାର ଓ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ସେ ‘ସମାଜ’ ଖବରକାଗଜର ଶୁଭାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଗଣଜୀବନରେ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସାମ୍ବାଦିକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସାମ୍ବାଦିକତା କେବଳ ଖବର ପ୍ରକାଶ କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉଠାଇବା, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ଆଗକୁ ଆଣିବା, ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଏବଂ ସମାଜକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ କଲମରେ ଶକ୍ତି ଥାଏ। ସେହି ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ, ନିରବ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ସମାଜର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଣିପାରେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ସେହି କଲମ ଯଦି ମିଥ୍ୟା, ପକ୍ଷପାତ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସମାଜର କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ କରିପାରେ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସାମ୍ବାଦିକତାର ଆଦର୍ଶ ଆମକୁ ମନେ ପକାଏ ଯେ ଲେଖାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଲୋକଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିବା ନୁହେଁ; ସତ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଏବଂ ଜନସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଆଜିର ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ଖବର କିଛି ସେକେଣ୍ଡରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚିଯାଉଛି। ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ମିଥ୍ୟା ସୂଚନା, ଅପପ୍ରଚାର ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖବର ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି। ଏପରି ସମୟରେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜନମୁଖୀ ସାମ୍ବାଦିକତାର ଆଦର୍ଶ ଆହୁରି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲେଖକ, ସାମ୍ବାଦିକ, ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ମାଧ୍ୟମର ବ୍ୟବହାରକାରୀ ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—ମୁଁ ଯାହା ପ୍ରଚାର କରୁଛି, ତାହା ସତ୍ୟ କି? ତାହା ସମାଜ ପାଇଁ ଉପକାରୀ କି? ତାହା ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି, ନା ଘୃଣା ବଢ଼ାଉଛି? ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ କଲମ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ—ଶବ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଏକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି।

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ

ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନ ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ନିଜ ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତ ନିଜେ ଗଢ଼ିବାର ଏକ ବିଶାଳ ଜାତୀୟ ପ୍ରୟାସ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏହି ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ନିଜର ଜୀବନକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଜାତୀୟ ଚେତନା ଓ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ ଥିଲା ଯେ ସେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ କେବଳ ନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ। ସାଧାରଣ ଲୋକ, ଛାତ୍ର, ଯୁବକ ଓ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ବିଦେଶୀ ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତି ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ଅଶିକ୍ଷିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଗରିବ ନ୍ୟାୟ ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭୟରେ ନିଜର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦେଶପ୍ରେମ ତେଣୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଲୋଗାନରେ ନଥିଲା। ତାହା ଶିକ୍ଷାରେ, ସମାଜସେବାରେ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଦେଶକୁ ଭଲପାଇବାର ଅର୍ଥ କେବଳ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ନୁହେଁ; ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ମଧ୍ୟ। ଦେଶପ୍ରେମର ଅର୍ଥ କେବଳ ଦେଶର ଗୌରବଗାଥା ଗାଇବା ନୁହେଁ; ଦେଶର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିବାରେ ନିଜ ଅବଦାନ ରଖିବା ମଧ୍ୟ। ଏହି ଆଦର୍ଶ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ଆବଶ୍ୟକ। ଆମେ ଯଦି ଦେଶକୁ ଭଲପାଉଛୁ, ତେବେ ଦୁର୍ନୀତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଚ୍ଚୋଟ ରହିବା, ଆଇନକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ସମାଜର ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ କହେ—ଦେଶପ୍ରେମ ହେଉଛି ଦୈନନ୍ଦିନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ଏକ ନିଷ୍ଠା।

କାରାବାସ, ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅବିଚଳ ମନୋବଳ

ସତ୍ୟର ପଥ ସବୁବେଳେ ସୁଗମ ହୋଇନଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶୋଷିତଙ୍କ ପକ୍ଷରେ କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ବିରୋଧ, ଅପମାନ ଓ ଦଣ୍ଡର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼େ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ କାରାବାସର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାରାଗାର କେବଳ ଏକ ବନ୍ଦ କୋଠରି ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ନିଜ ବିଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟର ଏକ ପ୍ରତୀକ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ସୁବିଧା ଛାଡ଼ି ଏକ ବଡ଼ ଆଦର୍ଶ ପାଇଁ ଠିଆ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସାହସର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅସୁବିଧା ଆସିଲେ ଆଦର୍ଶକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଅସୁବିଧା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜ ବିଶ୍ୱାସରେ ଅଟଳ ରହିବା ହେଉଛି ଚରିତ୍ରର ପରିଚୟ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ସାହସର ଅର୍ଥ ଭୟ ନଥିବା ନୁହେଁ। ସାହସର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭୟ, ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ନିଷ୍ଠା। ଆଜି ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି। ଦୁର୍ନୀତି, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ଅନ୍ୟାୟ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ଦାୟିତ୍ୱହୀନତା ସମାଜର ଅଗ୍ରଗତିକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ। ଏପରି ସମୟରେ ଆମକୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ସାହସୀ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଜଣେ ଛାତ୍ର ପରୀକ୍ଷାରେ ନକଲ କରିବାକୁ ମନା କରିବା, ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ଅନୈତିକ ଆଦେଶକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା, ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଠକିବାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଏବଂ ଜଣେ ନାଗରିକ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଆଇନସମ୍ମତ ଭାବରେ ସ୍ୱର ଉଠାଇବା—ଏସବୁ ହେଉଛି ସାହସର ଆଧୁନିକ ରୂପ।

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସାହସକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆମ ଜୀବନରେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା।

ସାହିତ୍ୟରେ ମାନବିକତାର ସ୍ୱର

ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ କେବଳ ଜଣେ କର୍ମଯୋଗୀ ନଥିଲେ; ସେ ଜଣେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କବି, ଲେଖକ ଓ ଚିନ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମ, ମାନବପ୍ରେମ, ଜୀବନର ନଶ୍ୱରତା, ସମାଜ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ତ୍ୟାଗର ଭାବନା ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ଆମେ ଜଣେ ଏପରି ମଣିଷଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁ, ଯିଏ ଶବ୍ଦକୁ କେବଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ସାଧନ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ଜୀବନକୁ ଦିଗ ଦେବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ସାହିତ୍ୟ ମଣିଷକୁ ନିଜ ଜୀବନର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ୟର ଜୀବନକୁ ଅନୁଭବ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ଗୋଟିଏ କବିତା ଜଣେ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷର ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ। ଗୋଟିଏ ଲେଖା ଜଣେ ଯୁବକଙ୍କ ମନରେ ଦେଶପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ କରିପାରେ। ଗୋଟିଏ ଚିନ୍ତାଧାରା ଜଣେ ପାଠକଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ନୂଆ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରେ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସାହିତ୍ୟ ଏହି ମାନବିକ ଶକ୍ତିର ଏକ ଉଦାହରଣ। ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଦେଶର ଦୁଃଖ, ସମାଜର ଅବସ୍ଥା ଓ ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତି ଏକ ଗଭୀର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟ ଆମକୁ ମନେ ପକାଏ ଯେ ଲେଖକର ପ୍ରତିଭା କେବଳ ପାଠକଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ମାପିହେବ ନାହିଁ। ଲେଖା ଯଦି ମଣିଷକୁ ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କରେ, ଯଦି ତାକୁ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ, ତେବେ ସେହି ସାହିତ୍ୟର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହୁଏ। ଆଜିର ଯୁବ ଲେଖକ, କବି ଓ ସୃଜନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା। ଆମର ଶବ୍ଦ ସମାଜକୁ କେଉଁ ଦିଗକୁ ନେଉଛି? ଆମର ସୃଜନଶୀଳତା ମଣିଷକୁ ଯୋଡ଼ୁଛି, ନା ବିଭାଜନ କରୁଛି? ଆମର ଲେଖା ଜୀବନରେ ଆଶା ଜାଗାଉଛି, ନା କେବଳ ନିରାଶା ବଢ଼ାଉଛି? ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆମକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ—ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ସେବା କରାଯାଇପାରେ, ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ବିପ୍ଳବ ଆଣିହୁଏ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମାନବତାର ଏକ ମହାନ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇପାରେ।

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦେଶପ୍ରେମ: ମାଟି ପ୍ରତି ପ୍ରେମଠାରୁ ମଣିଷ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ଦେଶପ୍ରେମ କହିଲେ ଆମ ମନରେ ପତାକା, ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମାରକ ଓ ବୀରତାର କାହାଣୀ ଭାସିଉଠେ। ଏସବୁ ଦେଶପ୍ରେମର ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରତୀକ। କିନ୍ତୁ ଦେଶପ୍ରେମର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ରୂପ ରହିଛି—ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଶ କେବଳ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ନଥିଲା। ଦେଶ ଥିଲା ତାହାର ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ, ସେମାନଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ, ସେମାନଙ୍କ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତି। ଜଣେ ଚାଷୀର ଜୀବନ, ଜଣେ ମଜୁରର ପରିଶ୍ରମ, ଜଣେ ଛାତ୍ରର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜଣେ ଅସହାୟ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଆଶା—ଏସବୁ ମିଶି ଦେଶର ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ର ଗଢ଼ିଥାଏ। ଯଦି ଆମେ ଦେଶର ଗୌରବ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଦେଶର ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ରହୁଛୁ, ତେବେ ଆମ ଦେଶପ୍ରେମରେ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଯାଏ। ଯଦି ଆମେ ଜାତୀୟ ଉନ୍ନତିର କଥା କହୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଅଣଦେଖା କରୁଛୁ, ତେବେ ଆମକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁଣି ଭାବିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଦେଶପ୍ରେମକୁ ମାନବପ୍ରେମ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଦେଶକୁ ଭଲପାଇବା ମାନେ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱବାନ ହେବା। ଆମେ ଯେଉଁଠି କାମ କରୁ, ଯେଉଁ ପେଶାରେ ରହୁ, ଯେଉଁ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ ଥାଉ—ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ କରିବା ଦେଶସେବାର ଏକ ରୂପ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହ ପଢ଼ାଇଲେ ଦେଶସେବା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର ସହ ଚିକିତ୍ସା କଲେ ଦେଶସେବା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଚାଷୀ ନିଜ ପରିଶ୍ରମରେ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ ଦେଶସେବା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଯୁବକ ନିଜ ଗ୍ରାମକୁ ପରିଷ୍କାର ରଖିବାରେ ଅଂଶ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶସେବା କରନ୍ତି।

ଏହିପରି ଦେଶସେବାକୁ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିବା ହିଁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରକୃତ ସମ୍ମାନ।

ଉତ୍କଳମଣି ଉପାଧିର ପ୍ରକୃତ ମହତ୍ତ୍ୱ

‘ଉତ୍କଳମଣି’—ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଆମ ମନରେ ଜାଗିଉଠେ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା। ‘ଉତ୍କଳ’ ଅର୍ଥ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବମୟ ପରିଚୟ, ଆଉ ‘ମଣି’ ଅର୍ଥ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ। ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜୀବନ, ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସମାଜସେବା ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ମାନରେ ଅମର କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏକ ଉପାଧିର ପ୍ରକୃତ ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ତାହାର ଗୌରବମୟ ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଜୀବନ ତାହାକୁ ସାର୍ଥକ କରିଛି, ସେଥିରେ ରହିଛି। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ଉପାଧିକୁ ଏକ ନୈତିକ ଅର୍ଥ ଦେଇଛି। ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବ ହେଲେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରତିଭା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲା। ସେ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ କେବଳ ନିଜ ନାମ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ନିଜ ଜୀବନର ଅର୍ଥକୁ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ସହ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଜାଗ୍ରତ କରିବା—ମୁଁ ମୋ ସମାଜ ପାଇଁ କେତେ ଉପଯୋଗୀ? ମୋର ସଫଳତା ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ କେତେ ଭଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣୁଛି? ମୋର ଜ୍ଞାନ, ଧନ, ସମୟ ଓ ଅନୁଭବରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷ କିଛି ଉପକାର ପାଉଛନ୍ତି କି? ସମସ୍ତେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପରି ବଡ଼ ଐତିହାସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ମାନବିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସେହି ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ସମାଜକୁ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦିଗରେ ନେଇଯାଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ।

ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ପାଇଁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ

ଯୁବପିଢ଼ି ହେଉଛି ଯେକୌଣସି ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶା। ଆଜିର ଯୁବକ ଓ ଯୁବତୀ ଆସନ୍ତାକାଲିର ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, ବୈଜ୍ଞାନିକ, ପ୍ରଶାସକ, ଉଦ୍ୟୋଗୀ, କୃଷକ, ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ନେତା ହେବେ। ସେମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆଗାମୀ ଓଡ଼ିଶାର ଚରିତ୍ର ଅନେକ ମାତ୍ରାରେ ନିର୍ଭର କରିବ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଯୁବପିଢ଼ିକୁ ଅନେକ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।

ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା—ବଡ଼ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସମାଜ ସହ ଯୋଡ଼। ନିଜ ପାଇଁ ଭଲ ଚାକିରି, ଭଲ ଆୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଜୀବନ ଚାହିଁବା ଭୁଲ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ସଫଳତାର ଅର୍ଥକୁ କେବଳ ନିଜ ସୁବିଧାରେ ସୀମିତ ରଖନାହିଁ। ନିଜ ଜ୍ଞାନରୁ ସମାଜ କିପରି ଉପକୃତ ହେବ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କର।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷା—ବିଫଳତାକୁ ଭୟ କରନାହିଁ। ଜୀବନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। କେତେକ ପରୀକ୍ଷାରେ ଅସଫଳତା ଆସିପାରେ, କେତେକ ଯୋଜନା ବିଫଳ ହୋଇପାରେ, କେତେକ ଲୋକ ତୁମକୁ ଅବମାନନା କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏସବୁ ତୁମ ଜୀବନର ଶେଷ ନୁହେଁ। ନିଜ ଭୁଲରୁ ଶିଖ, ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କର ଏବଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼।

ତୃତୀୟ ଶିକ୍ଷା—ସଫଳତା ସହିତ ମାନବିକତାକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଅ। ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଉପାର୍ଜନ କର, କିନ୍ତୁ ଗରିବଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ପଦବୀ ହାସଲ କର, କିନ୍ତୁ ନିଜଠାରୁ ଛୋଟ ପଦବୀରେ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରୀ ହୁଅନାହିଁ।

ଚତୁର୍ଥ ଶିକ୍ଷା—ନିଜ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଜାଣ। ବିଶ୍ୱର ଯେକୌଣସି ଭାଷା ଶିଖ, ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼, ବିଶ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ିହୁଅ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷା, ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ଓ ନିଜ ମାଟିର ଇତିହାସକୁ ଭୁଲିଯାଅନାହିଁ।

ପଞ୍ଚମ ଶିକ୍ଷା—କେବଳ ଅଭିଯୋଗ କରନାହିଁ, ସମାଧାନର ଅଂଶ ହୁଅ। ଗ୍ରାମରେ ରାସ୍ତା ଖରାପ ଥିଲେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କର। ପିଲାମାନେ ପାଠପଢ଼ାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଥିଲେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ପରିବେଶ ଦୂଷିତ ହେଉଥିଲେ ନିଜେ ସଫା ରଖିବାରୁ ଆରମ୍ଭ କର। ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସ୍ୱର ଉଠାଅ।

ଯୁବପିଢ଼ି ଯଦି ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ, ତେବେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସ୍ମୃତି କେବଳ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ନୁହେଁ, ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିବ।

ଆଜିର ସମାଜରେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ କାହିଁକି ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ?

ସମୟ ବଦଳିଛି। ଜୀବନଶୈଳୀ ବଦଳିଛି। ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଅସାଧାରଣ ଅଗ୍ରଗତି କରିଛି। ଆଜି ମଣିଷ ନିଜ ହାତରେ ଥିବା ଛୋଟ ଯନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ତଥ୍ୟ ପାଇପାରୁଛି। ଯୋଗାଯୋଗ ଦ୍ରୁତ ହୋଇଛି, ଚିକିତ୍ସାରେ ନୂଆ ସୁଯୋଗ ଆସିଛି ଏବଂ ଶିକ୍ଷାର ନୂଆ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଗ୍ରଗତି ସତ୍ତ୍ୱେ ମଣିଷର ମୌଳିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇନାହିଁ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ରହିଛି, ବେକାରି ରହିଛି, ଶିକ୍ଷାରେ ଅସମାନତା ରହିଛି, ସାମାଜିକ ବିଭେଦ ରହିଛି ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ମାନସିକ ଏକାକୀତ୍ୱରେ ଜୀବନ ବିତାଉଛନ୍ତି। ଆମେ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇପାରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞ ରହୁଛୁ। ଆମେ ନିଜ ସଫଳତାର ଫଟୋ ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ସହ ବାଣ୍ଟୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଅସହାୟ ମଣିଷଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ସମୟ ବାହାର କରିପାରୁନାହୁଁ। ଏପରି ସମୟରେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଖାଏ—ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଅଗ୍ରଗତି ସହିତ ମାନବିକତାର ଅଗ୍ରଗତି ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ଆମ ପାଖରେ ଯେତେ ଅଧିକ ସୁବିଧା ଆସୁ, ଯଦି ଆମେ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା ହରାଇଦେଉ, ତେବେ ସେହି ଅଗ୍ରଗତି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବ। ଆମେ ଯେତେ ଅଧିକ ଧନୀ ହେଉ, ଯଦି ସମାଜର ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆମ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ନଥାଏ, ତେବେ ଆମର ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତି ଅଧୂରା ରହିବ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ଶିଖାଏ—ଜ୍ଞାନରେ ଆଧୁନିକ ହୁଅ, ଚିନ୍ତାରେ ଉଦାର ହୁଅ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୁଅ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ମାନବିକ ରୁହ।

ଆମେ କିପରି ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିପାରିବା?

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ନାମରେ ସଭା କରିବା, ତାଙ୍କ ଫଟୋରେ ପୁଷ୍ପମାଳା ଅର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଭାଷଣ ଦେବା—ଏସବୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ପ୍ରକାଶ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ କିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ।

ଶିକ୍ଷାର ସାହାଯ୍ୟ: ଅର୍ଥାଭାବରୁ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ପୁସ୍ତକ, ଖାତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇଦେବା।
ବିପଦରେ ସହଯୋଗ: ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରିଲିଫ୍ ଓ ପୁନର୍ବାସ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗଦେବା।
ମାତୃଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା: ଘରେ ଓଡ଼ିଆରେ କଥା ହେବା, ଓଡ଼ିଆ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା ଓ ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ସହ ପରିଚିତ କରାଇବା।
ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା: ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ସଚ୍ଚୋଟତା ରକ୍ଷା କରିବା।
ସମାଜସେବା: ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗରିବ, ବୃଦ୍ଧ, ଅସହାୟ ଓ ଅବହେଳିତ ଲୋକଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଚିହ୍ନଟ କରି ସମ୍ଭବ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।
ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା: ଗଛ ଲଗାଇବା, ଜଳର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନକୁ ସଫା ରଖିବା।
ନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ: ଯେଉଁଠାରେ ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳେ, ସେଠାରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥଠାରୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ହିତକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଛୋଟ ଲାଗିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷା, ଗୋଟିଏ ରୋଗୀର ଚିକିତ୍ସା, ଗୋଟିଏ ଅସହାୟ ପରିବାରର ସାହାଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଗଛର ସୁରକ୍ଷା—ଏସବୁ ଜୀବନରେ ପ୍ରକୃତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ। ମନେ ରଖିବା ଦରକାର, ମହାନ ଆଦର୍ଶ କେବଳ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ନିରନ୍ତର ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିଥାଏ।

ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ: ଏକ ଦୀପ ଲିଭିଗଲା, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକ ରହିଗଲା

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନର ଏକ ଶେଷ ଦିନ ଆସେ। ଯେତେ ବଡ଼ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ଦିନେ ନଶ୍ୱରତାର ନିୟମକୁ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ମଣିଷର ଶରୀରର ଅନ୍ତ ହେବା ଅର୍ଥ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶର ଅନ୍ତ ନୁହେଁ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ୧୯୨୮ ମସିହା ଜୁନ୍ ୧୭ ତାରିଖରେ ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥିଲେ। ମାତ୍ର ୫୦ ବର୍ଷର ଜୀବନକାଳରେ ସେ ଯେଉଁ ସେବା, ତ୍ୟାଗ, ସାହସ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଗଲେ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଅମର କରିଦେଇଛି। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିୟୋଗ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଆମେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିପାରିବା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଥିଲା ଏକ ଯୁଗର ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଦର୍ଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇ ରହିଗଲା।

ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନକାଳରେ କେତେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କଲେ, କେତେ ଘର ତିଆରି କଲେ, କେତେ ପଦବୀ ହାସଲ କଲେ—ସମୟ ସହିତ ଏହି ସବୁ କଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ କମିଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଶା ଜାଗ୍ରତ କରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ସେ ଏକ ପିଢ଼ିକୁ ଶିକ୍ଷାର ପଥ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି, ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଠିଆ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରଭାବ ଅନେକ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ସତ୍ୟର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଦାହରଣ। ଆଜି ତାଙ୍କ ଶରୀର ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଗରିବ ଛାତ୍ରକୁ ନିଜ ପିଲା ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସେବାଭାବର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଯୁବକ ନିଜ ସମୟକୁ ସମାଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ କର୍ମଯୋଗର ସ୍ମୃତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ ନିର୍ଭୀକ ଭାବରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ କଲମର ଆଦର୍ଶ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ଜଣେ ମହାନ ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ଅମରତ୍ୱ।

ଉତ୍କଳମଣିଙ୍କୁ ନେଇ ଆମର ଗର୍ବ ଓ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ

ଓଡ଼ିଶା ଅନେକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି। ଏହି ମାଟିରେ ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ଦେଶପ୍ରେମ ଓ ସମାଜସେବାର ଅନେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଧ୍ୟାୟ ରଚିତ ହୋଇଛି। ସେହି ମହାନ ପରମ୍ପରାରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଗର୍ବ କରିବାର କାରଣ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଗର୍ବ ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଯଦି ଆମେ କେବଳ ଅତୀତର ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ସମସ୍ୟାକୁ ସମାଧାନ କରିବାରେ ଅବହେଳା କରୁ, ତେବେ ସେହି ଗର୍ବ ଅଧୂରା ରହିଯାଏ। ଆମର ଇତିହାସ ଯେତେ ଗୌରବମୟ ହେଉ, ଆମର ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଆବଶ୍ୟକ। ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା ପହଞ୍ଚୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନ ପୂରଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ସମ୍ମାନର ସହିତ ଜୀବନ ବିତାଇବାର ସୁଯୋଗ ପାଉ। ଆମର ଯୁବକମାନେ ଦକ୍ଷତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ। ଆମର ମାତୃଭାଷା ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସୃଜନଶୀଳତାର ଭାଷା ଭାବରେ ଆହୁରି ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସରକାର କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ସଂସ୍ଥାର ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ଭୂମିକା ରହିଛି। ଏକ ସୁନ୍ଦର ଓଡ଼ିଶା ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପରି ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ଆମକୁ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାମ କରିବାକୁ ହେବ। ଆମେ ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ଦେଇପାରୁ, ଜଣେ ଅସହାୟ ମଣିଷର ଲୁହ ପୋଛିପାରୁ, ଜଣେ ଯୁବକଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଖାଇପାରୁ କିମ୍ବା ଜଣେ ନିରାଶ ମଣିଷଙ୍କ ମନରେ ଆଶା ଜାଗ୍ରତ କରିପାରୁ, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭଲ ସମାଜ ଗଢ଼ିବାରେ ଅଂଶ ନେଉଛୁ। ଏହା ହିଁ ଉତ୍କଳମଣିଙ୍କ ଜୀବନରୁ ମିଳୁଥିବା ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରେରଣା।

ଏକ ହୃଦୟର ପ୍ରାର୍ଥନା: ହେ ଉତ୍କଳମଣି, ଆମକୁ ମଣିଷ ହେବା ଶିଖାଅ!

ହେ ଉତ୍କଳମଣି! ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଆମ ମନରେ କେବଳ ଇତିହାସର ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠା ଖୋଲିଯାଏ ନାହିଁ; ଖୋଲିଯାଏ ଆମ ଅନ୍ତରର ଏକ ଦର୍ପଣ। ସେହି ଦର୍ପଣରେ ଆମେ ନିଜକୁ ଦେଖୁ, ନିଜର ସଫଳତାକୁ ଦେଖୁ, ନିଜର ଅଭାବକୁ ଦେଖୁ ଏବଂ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନୂଆ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ଶିଖାଇଗଲେ ଯେ ଜୀବନର ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ପାଇଲୁ, ସେଥିରେ ନୁହେଁ; ଆମ ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ କେତେ ଭଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଆମେ ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମନେ ମନେ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନା ରଖୁଛୁ। ଆମକୁ ଏମିତି ହୃଦୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ହୃଦୟ ଗରିବର ଲୁହ ଦେଖି ନିରବ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଆମକୁ ଏମିତି ସାହସ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ସାହସ ଅନ୍ୟାୟ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇବ ନାହିଁ। ଆମକୁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ବିନୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବ। ଆମକୁ ଏମିତି ସଫଳତା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ସଫଳତା କେବଳ ଆମ ପରିବାର ନୁହେଁ, ସମାଜକୁ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ କରିବ। ଆମକୁ ଏମିତି ଦେଶପ୍ରେମ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା କେବଳ ଭାଷଣରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଆମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ। ଆମକୁ ଏମିତି ମାନବିକତା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଧର୍ମ, ଜାତି, ଭାଷା, ଧନ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିର ଭେଦଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବ। ଆମକୁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଆମକୁ ଅସୁବିଧାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ଯିବାକୁ ଦେବ ନାହିଁ। ହେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ସମ୍ମାନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ଆଦର୍ଶରୁ ଶିଖି ଆମ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ହିଁ ଆମର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉ। ଆପଣ ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଜାଳିଥିଲେ, ସେହି ଆଲୋକ ଆମ ହୃଦୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହୁ। ଆପଣ ଯେଉଁ ସେବାର ପଥ ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେହି ପଥରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରୁ। ଆପଣ ଯେଉଁ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ—ଏକ ସଚେତନ, ଶିକ୍ଷିତ, ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଓ ମାନବିକ ଓଡ଼ିଶା—ତାହାକୁ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆମେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଅବଦାନ ଦେଉ। ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଅତୀତ ନୁହେଁ; ଏହା ଆମର ବର୍ତ୍ତମାନର ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ।

ଉପସଂହାର: ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାନବିକତା ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଅମର ରହିବେ

ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶିଖାଏ—ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ମଣିଷର ବିଶ୍ୱାସ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଫଳତା ହେଉଛି ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ ଆଲୋକ ଆଣିବା। ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ। ଶିକ୍ଷାକୁ ଜାତିର ଉନ୍ନତିର ମାଧ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ସାମ୍ବାଦିକତାକୁ ଜନଜାଗରଣର ଶକ୍ତି କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଅଂଶ ନେଇଥିଲେ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲେ। ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅସହାୟ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଏହା କହେ ନାହିଁ ଯେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଜୀବନର ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅନ୍ତୁ। ବରଂ ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଆମେ ସମାଜ ପାଇଁ ଅବଦାନ ରଖିପାରିବା। ଆମର ପେଶା, ପରିବାର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ସହିତ ମାନବିକତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ରଖିପାରିବା।

ଏକ ଦୀପ ନିଜେ ଜଳି ଅନ୍ୟକୁ ଆଲୋକ ଦିଏ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଏକ ଦୀପର ଉଦାହରଣ। ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ମ ଆମକୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉଛି। ଆମେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ପଢ଼ିବା, ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନରେ ସେହି ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆହୁରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ।

ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଏକ ସଂକଳ୍ପ ନେବା—

ଆମେ ଆମ ମାତୃଭାଷାକୁ ଭଲପାଇବା।

ଆମେ ଶିକ୍ଷାର ଆଲୋକକୁ ପ୍ରସାର କରିବା।

ଆମେ ଅନ୍ୟାୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉଠାଇବା।

ଆମେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟ ମଣିଷଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା।

ଆମେ ନିଜ ସଫଳତା ସହିତ ସମାଜର ଉନ୍ନତିକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।

ଆମେ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବମୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ମାନବିକତା ସହିତ ଆଗକୁ ନେବା।

ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା—ଆମେ ଜଣେ ଭଲ ମଣିଷ ହେବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରିବା।

କାରଣ ଜଣେ ମଣିଷର ଜୀବନର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ତାଙ୍କ ନାମ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା, ସେଥିରେ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ କେତେ ହୃଦୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଆମକୁ ଏହି ଅମର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଯାଇଛନ୍ତି—ନିଜ ଜୀବନକୁ ଏତେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର, ଯେପରି ତୁମର ଉପସ୍ଥିତି ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ ଆଶା ସୃଷ୍ଟି କରିବ ଏବଂ ତୁମର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଆଦର୍ଶ ଲୋକଙ୍କୁ ପଥ ଦେଖାଇବ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବଞ୍ଚି ରହିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ସେବାର ଭାବନା ଜୀବନ୍ତ ରହିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷର ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଦୁଃଖ ଭାବିବ—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅମର ରହିବ।

“ମହାନ ମଣିଷ ଶରୀରରେ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ମାନବତାର ପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।”

ଉତ୍କଳ ର ମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ

ଜଣେ ମଣିଷ ନୁହେଁ, ଏକ ମହାନ ମାନବୀୟ ଚେତନା; ଜଣେ ନେତା ନୁହେଁ, ଏକ ଯୁଗର ଜାଗ୍ରତ ବିବେକ!