କନ୍ଧଗଡ଼ (କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼) ହେଉଛି ଅନୁଗୋଳ ଇତିହାସର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ଥଳ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅନୁଗୋଳର ଆଦିବାସୀ (କନ୍ଧ) ଶାସନ ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଇତିହାସ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଭୌଗୋଳିକ ବିବର୍ତ୍ତନରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି।

କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନୁଗୋଳ ଇତିହାସର ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

୧. କନ୍ଧ ଶାସନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅନୁଗୋଳ ଅଞ୍ଚଳଟି ମୁଖ୍ୟତଃ କନ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟୁଷିତ ଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ, 'ଅନୁଗୋଳ' ନାମଟି ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳର ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ କନ୍ଧ ସର୍ଦ୍ଦାର କିମ୍ବା ଶାସକଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ସେହି ସମୟରେ କନ୍ଧମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗଡ଼ ବା ସୁରକ୍ଷିତ ଆସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରୁ ସେମାନେ ନିଜର ଅଞ୍ଚଳ ଶାସନ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

୨. କଦମ୍ବ ରାଜବଂଶ ଓ ରାଜା ଧନୁର୍ଜ୍ଜୟ ସିଂହ

ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ କଦମ୍ବ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶାସନାଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା। ରାଜା ଧନୁର୍ଜ୍ଜୟ ସିଂହଙ୍କ ସମୟରେ ଏହି ଛୋଟ ଛୋଟ କନ୍ଧ ଗଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରାଯାଇ ଏକ ସଂଗଠିତ ରାଜ୍ୟର ରୂପ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

୩. ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଓ ସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ

• ୧୮୦୩ ମସିହା: ମରାଠାମାନଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ନେଇଥିଲେ।

• ୧୮୪୮ ମସିହା: ଅନୁଗୋଳର ଶେଷ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂହ ଜଗଦେବଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନୁଗୋଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ମିଶାଇ ଦେଇଥିଲେ।

• ୧୮୯୧ ମସିହା: ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଅନୁଗୋଳକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜିଲ୍ଲା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ସହିତ କନ୍ଧମାଳ (Khandhmals) କୁ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ କନ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲା।

୪. ଭୌଗୋଳିକ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାଟି ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ (ଯେପରିକି ପଞ୍ଚଧାରା ପାହାଡ଼, ମାଲ୍ୟଗିରି ଓ ମନ୍ଦାରଗିରି) ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ିଆ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରାଚୀର ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅନୁଗୋଳର ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦିବାସୀ ଶାସନ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେଅନୁଗୋଳର କନ୍ଧଗଡ଼ ଏବଂ ଏହାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମ ସହ ଜଡ଼ିତ । ଅନୁଗୋଳ ଇତିହାସରେ 'କନ୍ଧଗଡ଼' ବା କନ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟର ଗଡ଼ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି. କନ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟର ବସତି ଓ ଶାସନ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାଳରେ ଅନୁଗୋଳର ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୁଖ୍ୟତଃ କନ୍ଧ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟୁଷିତ ଥିଲା । ସେମାନେ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ ନିର୍ମାଣ କରି ରହୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ 'କନ୍ଧଗଡ଼' କୁହାଯାଉଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କଦମ୍ବ ବଂଶର ରାଜା ଏବଂ ଭଞ୍ଜ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ।

୨. ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂହ ଜଗଦ୍ଦେବ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ବିଦ୍ରୋହ

ଅନୁଗୋଳ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୋଡ଼ ଥିଲା ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂହ ଜଗଦ୍ଦେବଙ୍କ ଶାସନ କାଳ (୧୮୧୪-୧୮୪୮) । ସେ ଥିଲେ ଅନୁଗୋଳର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ।

• ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଯେତେବେଳେ କନ୍ଧମାଳ ଓ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ କନ୍ଧମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ଉପରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କଲେ, ସେତେବେଳେ କନ୍ଧମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ ।

• ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂହ ସେହି କନ୍ଧ ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ଗୋପନରେ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।

• ଏହାଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବ୍ରିଟିଶ ଫୌଜ ୧୮୪୭-୪୮ ମସିହାରେ ଅନୁଗୋଳ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ରାଜାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ହଜାରୀବାଗ ଜେଲକୁ ପଠାଇ ଦିଆଗଲା ଏବଂ ୧୮୪୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନୁଗୋଳକୁ ନିଜ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶାସନାଧୀନ (Government Estate) କରିନେଲେ ।

୩. ପ୍ରଶାସନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

• ୧୮୯୧ ମସିହା: ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନୁଗୋଳକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜିଲ୍ଲା ଭାବେ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଏହା ସହିତ କନ୍ଧମାଳର ଫୁଲବାଣୀ ସବ୍-ଡିଭିଜନକୁ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ କରାଗଲା । ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ସମୟରେ ଅନୁଗୋଳ ଓ କନ୍ଧମାଳର ପ୍ରଶାସନିକ ସମ୍ପର୍କ ଅତି ନିବିଡ଼ ଥିଲା ।

• ୧୯୩୬ ମସିହା: ଓଡ଼ିଶା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ହେବା ପରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇ ଅନୁଗୋଳକୁ କଟକ ଜିଲ୍ଲା ସହ ମିଶାଇ ଦିଆଗଲା ।

• ୧୯୯୩ ମସିହା: ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନୁଗୋଳ ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲାର ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ୧ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୯୩ରେ ଏହାକୁ ପୁନର୍ବାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜିଲ୍ଲାର ମାନ୍ୟତା ମିଳିଲା ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, କନ୍ଧଗଡ଼ ବା କନ୍ଧମାନଙ୍କର ଗଡ଼ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରି ଓଡ଼ିଶାର ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସରେ ନିଜର ନାମ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛି ଠିଆ ହୋଇଛି।

କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼

ପ୍ରାକୃତିକ ମନୋରମ ବଣ ପାହାଡ଼