ଅନୁଗୋଳର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଜଗଦେବ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୀର, ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଏବଂ ଇଂରେଜ-ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବୀରତ୍ୱର ଇତିହାସ ଏବଂ ଅନୁଗୋଳର କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ (ବା କନ୍ଧଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ) ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଗଭୀର ଥିଲା ।

ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ତଳେ ଦିଆଗଲା:

୧. ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଜଗଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ

• ଶାସନ କାଳ: ସେ ୧୮୦୦ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମାତ୍ର ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ୩ ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୧୪ ରେ ଅନୁଗୋଳର ଗାଦିନସୀନ ହୋଇଥିଲେ ।

• ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା: ସେ ଥିଲେ ଅନୁଗୋଳ ଗଡ଼ଜାତର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା । ସେ ନିଜର ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ଓ ପ୍ରଜାବତ୍ସଳତା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ ।

୨. କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ଓ ଦୁର୍ଗର ଇତିହାସ

• ସାମରିକ ଦୁର୍ଗ: ଅନୁଗୋଳ ସହର ନିକଟରେ ଥିବା କନ୍ଧଗଡ଼ ପାହାଡ଼ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମରିକ ଘାଟି ବା ଗଡ଼ ଥିଲା । ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରାଚୀର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ।

• କନ୍ଧ ମେଳିକୁ ସମର୍ଥନ: ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ କନ୍ଧମାନେ ବିଦ୍ରୋହ (ମେଳି) କରିଥିଲେ । ଘୁମୁସୁରର କନ୍ଧ ନେତା ଚକ୍ର ବିଷୋୟୀ ଙ୍କୁ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଆଖିରେ ଧୂଳିଦେଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଏବଂ ଏହି ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ । ସେ କନ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରି ଇଂରେଜ ବିରୋଧୀ ଲଢ଼େଇକୁ ତୀବ୍ର କରିଥିଲେ ।

୩. ରାଜଧାନୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ

• ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ବଢ଼ିବା ପରେ ସେ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ୧୮୩୭ ମସିହାରେ ରାଜଧାନୀକୁ କୃଷ୍ଣଚକ୍ରଗଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଗୁଡ଼ିକୁ ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ ।

୪. ପତନ ଓ ଶେଷ ଜୀବନ

• ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଅପରାଧରେ ୧୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୪୭ ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ରାଜପଦରୁ ବହିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।

• ୩୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୮୪୮ ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କୁ ହାଜାରୀବାଗ ଜେଲ୍‌ରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ୨ ଜୁନ୍ ୧୮୫୩ ରେ ଏହି ବୀର ସଂଗ୍ରାମୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ଗିରଫଦାରୀ ପରେ ଅନୁଗୋଳ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା ଏବଂ ଏହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଅଧୀନକୁ ଚାଲିଗଲା ।

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନୁଗୋଳର କନ୍ଧଗଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ ଏବଂ ଦେଶପ୍ରେମର ମୂକସାରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଜଗଦେବ ଓଡ଼ିଶାର ଅନୁଗୁଳର ଜଣେ ପ୍ରତାପୀ ରାଜା, ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ । ସେ ଖଣ୍ଡାୟତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର 'କଦମ୍ବ' ବଂଶର ଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରି ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:

• ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ଶିକ୍ଷା: ସେ ୧୮୦୦ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଗୋପୀନାଥ ସିଂ ଥିଲା । ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ୩ ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୧୪ରେ ସେ ଅନୁଗୁଳର ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ନୃସିଂହ ରାଜଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ସେ ଅର୍ଥନୀତି, ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ ନୀତି ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।

• ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ: ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ବଶତା ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ । ପରିବହନ ଶୁଳ୍କ (transit duties) ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ନୀତିକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା । ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ୧୮୩୭ରେ ନିଜର ରାଜଧାନୀକୁ 'କୃଷ୍ଣଚକ୍ରଗଡ଼'କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ ।

• କନ୍ଧ ବିଦ୍ରୋହକୁ ସମର୍ଥନ: ଘୁମୁସରର କନ୍ଧ ବିଦ୍ରୋହର ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଚକ୍ରା ବିଷୋୟୀଙ୍କୁ ସେ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମର୍ଥନ ଦେଇଥିବା ନେଇ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆରୋପ ଲଗାଇଥିଲେ ।

• ଗିରଫ ଓ ମୃତ୍ୟୁ: ଇଂରେଜ କମିଶନରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାଜର ନହେବା କାରଣରୁ ୧୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୭ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ରାଜପଦରୁ ବହିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ପରେ ୩୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୮୪୮ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରି ହଜାରିବାଗ ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ କରି ରଖିଥିଲେ । ସେହି ଜେଲରେ ହିଁ ୨ ଜୁନ ୧୮୫୩ରେ ଏହି ମହାନ ବୀରଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଅନୁଗୁଳର ବଣରପାଳଠାରେ ପଞ୍ଚଗଡ଼ ସୋମନାଥ ସିଂହ ଜଗଦେବ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଅନୁଗୁଳ ସହରରେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଛକ (ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଜଗଦେବ ଚୌକ) ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।

କ୍ଷୀ ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଛି ।

କାହାଣୀ କନ୍ଧଗଡ଼ର

ଅନୁଗୁଳ ବୀର ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ସୋମନାଥ ସିଂ ଜଗଦେବ