ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା :

ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ମହାନ ପବିତ୍ର ପର୍ବ, ଯାହା ମା' ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଭୂଲୋକ ଅବତରଣ ସ୍ମୃତିରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳିତ ହୁଏ। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଗଙ୍ଗା କେବଳ ଏକ ନଦୀ ନୁହେଁ, ସେ ମାତୃରୂପା, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଓ ପତିତପାବନୀ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜିତ।

ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ

ରାଜା ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ର କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଅଭିଶାପରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ତାଙ୍କ ବଂଶଧର ରାଜା ଭଗୀରଥ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ତପୋବଳରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଠାଇବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।

କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରବଳ ସ୍ରୋତ ପୃଥିବୀ ସହ୍ୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭଗୀରଥ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କ ଜଟାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାକୁ "ଗଙ୍ଗା ଧରାବତରଣ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏହି ତିଥିରେ ବୈତରଣୀ ଜନ୍ମୋତ୍ସବ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ରାମେଶ୍ବରରେ ସେତୁ ବନ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା।

ଭଗୀରଥ ପୂର୍ବ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କାହାଣୀ ଶୁଣି ସେମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିଲାଭ ନିମନ୍ତେ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାମରେ ୧୨ବର୍ଷ କରି କପିଳାସ, ମେରୁ ଗିରି, ଯମୁନା, ସରସ୍ଵତୀ,ମାଧବ ନାରାୟଣ ଆଦି ୧୨ଟି ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଭଗୀରଥ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଓ ନାରାୟଣ ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବଳରେ ତାଙ୍କ ନଖକୋଣରେ ଥିବା ଗଙ୍ଗା ମାତା ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ ଗଙ୍ଗା ମାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଧରାବତରଣ କରିଥିଲେ।

ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।ମନୋହାରିଣୀ ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁ ଚରଣ ଚ୍ଯୁତ ହୋଇ ତ୍ରିପୁରାରି ଙ୍କର ଶିର ସ୍ପର୍ଶ କରି ସର୍ବପାପ ହରଣ ନିମିତ୍ତ ମର୍ତ୍ତ୍ଯାବତରଣ କରିଛନ୍ତି।

ଭଗୀରଥ ଆଗେ ଆଗେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କି ଫୁଙ୍କି ଚାଲିଲେ। ପୂର୍ବ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ଭଗୀରଥ ପ୍ରଥମେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଅଭିଶପ୍ତ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି କୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ କଲେ।ପରେ ଗଙ୍ଗାମାତା ସେହି ବାଟରେ ସାଗର ସହିତ ମିଶିଲେ। ଏହି ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳି ହେଉଛି ଗଙ୍ଗା ସାଗର।

ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ଅବତାର ରେ ବଳି ଠାରୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ପାଦ ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କଲେ ସେତେବେଳେ ତାହା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲା। ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦ ସ୍ୱର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କଲାବେଳେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଜାପିତା ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଙ୍କର ପଦ ଧୋଇ ଦେବାକୁ ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଥିବା ଜଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରେ ଢାଳିଦେଲେ। ତାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଖକୋଣରେ ରହିଗଲା।ଭଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବଳରେ ମା ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଖକୋଣରୁ ବାହାରିଥିଲେ।

ଜ୍ଯୈଷ୍ଠମାସ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ତିଥି ଗଙ୍ଗା ଜୟନ୍ତୀ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ। ଏହି ଦିନ ଗଙ୍ଗା ନାରାୟଣ ନାମରେ ଯେକୌଣସି ନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଟୋପାଏ ମଥାରେ ସିଞ୍ଚନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ବାସ ରହିଛି।

ଗଙ୍ଗା ର ଅନ୍ୟ ନାମ ଭାଗୀରଥୀ, ଜାହ୍ନବୀ,ତ୍ରିପଥଗା,ତ୍ରୀସ୍ରୋତା, ବିଷ୍ଣୁପଦୀ,ସୁରନିମ୍ନଗା,ସୁରନଦୀ,ସୁରାପଗା, ମନ୍ଦାକିନୀ,ଅଳକନନ୍ଦା,ଅଧ୍ଵଗା ।

ଭଗୀରଥଙ୍କ କଠୋର ତପସ୍ୟା ବଳରେ ମା ଗଙ୍ଗା, ଭଗବାନ ମହାଦେବ ଙ୍କ ଜଟାରେ ପଡ଼ି ହିମାଳୟ ବାଟେ ଓହ୍ଲାଇ ସାତଟି ଧାରା ହେଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ସୀତା, ସିନ୍ଧୁ ଓ‌ କୁଚକ୍ଷୁ,ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହ୍ଲାଦିନୀ,ପାବିନୀ ଓ ନଳିନୀ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଧାରା ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଇ ସଗର ସନ୍ତାନ ମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ ଓ ମହାସାଗରରେ ଲୀନ ହେଲେ।

ଦଶହରା ନାମରତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ

"ଦଶ" ଅର୍ଥ ଦଶଟି ଏବଂ "ହରା" ଅର୍ଥ ନାଶ କରିବା। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟର ଦଶ ପ୍ରକାର ପାପ— ତିନିଟି କାୟିକ, ଚାରିଟି ବାଚିକ ଓ ତିନିଟି ମାନସିକ ପାପ— ଏହି ଦିନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହୋଇଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ "ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା" କୁହାଯାଏ।

ପାଳନ ବିଧି

ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ମା' ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୂଜା।

ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କିମ୍ବା ନିକଟସ୍ଥ ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ।

ଦଶ ପ୍ରକାର ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଦାନ ସାମଗ୍ରୀ ଅର୍ପଣ।

ଗଙ୍ଗା ସ୍ତୋତ୍ର, ଗଙ୍ଗା ସହସ୍ରନାମ ଓ ଭାଗବତ ପାଠ।

ଦରିଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ।

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୀପଦାନ ଓ ଗଙ୍ଗା ଆରତି।

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ଗଙ୍ଗା ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ମଳିନତାକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଭଗବତ୍ ଭକ୍ତି ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଭଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ।

ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ଆମକୁ ନଦୀ ଓ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ନଦୀ କେବଳ ଜଳର ଉତ୍ସ ନୁହେଁ, ସଭ୍ୟତା, କୃଷି ଓ ଜୀବନର ଆଧାର। ତେଣୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛତି ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ରଖିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ଭକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ର ପର୍ବ। ମା' ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ଏହା ମାନବ ଜୀବନରେ ଦିବ୍ୟ କୃପା, ତ୍ୟାଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରତୀକ। ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତା, ଭକ୍ତି ଓ ସତ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର ଓ ସାର୍ଥକ କରାଯାଇପାରେ।

ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା

ganga dasahara