ଯେଉଁ ଅଭିନେତା ପରଦାରେ ଚରିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ଆଉ ଜୀବନରେ ନିଜେ ଏକ ଚରିତ୍ର ହୋଇ ରହିଗଲେ

କେତେକ ମଣିଷ ଅଭିନୟ କରନ୍ତି। କେତେକ ମଣିଷ ଅଭିନୟକୁ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଆଉ ଅତି ଅଳ୍ପ କେତେକ ମଣିଷ ଏମିତି ଥାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲାଗେ—ସେମାନେ ଅଭିନୟ କରୁନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ଆମ ସମାଜର ଆଇନା ହୋଇ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି। ନାନା ପାଟେକର ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ଅଭିନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକର। ୧୯୫୧ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୧ ତାରିଖରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମୁରୁଡ-ଜଞ୍ଜିରାରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ। ପରେ ସେ ଭାରତୀୟ ସିନେମାର ଏମିତି ଏକ ନାମ ହୋଇଗଲେ, ଯାହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମନରେ ଭାସିଯାଏ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ମୁହଁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆଖି, ଗଭୀର କଣ୍ଠସ୍ୱର, ଅଗ୍ନିଭରା ସଂଳାପ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଏକ ନିରବତା।

ସେ ନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି, ଖଳନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି, ପୋଲିସ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେନା ଅଧିକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ସାଧାରଣ ମଣିଷ ହୋଇଛନ୍ତି, ପିତା ହୋଇଛନ୍ତି, ଅପରାଧୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ବିଦ୍ରୋହୀ ହୋଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ରର ଭିତରେ ଯେଉଁ ମଣିଷଟି ସବୁବେଳେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି—ବିଶ୍ୱନାଥ।

ନାନା କେବଳ ଏକ ଷ୍ଟାର ନୁହେଁ। ସେ ଏକ ଅନୁଭବ, ଏକ ଭାବନା, ଏକ ସ୍ୱର, ଏକ ଆଖିର ଭାଷା, ଏକ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷ।

ଏବଂ ଏକ ଏମିତି କାହାଣୀ, ଯାହାର ଅନେକ ପୃଷ୍ଠା ଆଲୋକରେ ଲେଖା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଅନେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା।

ଶୈଶବର ସେହି ଦିନ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଡ଼ ମଣିଷର କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ସାଧାରଣ ହୋଇଥାଏ। ନାନାଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

୧୯୫୧ର ଭାରତ ଆଜିର ଭାରତ ନୁହେଁ। ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସମସ୍ତ ସୁବିଧା ପହଞ୍ଚିନଥିଲା। ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ପରିବାର, ସୀମିତ ସୁଯୋଗ, ଅସୀମ ସ୍ୱପ୍ନ—ଏହି ଥିଲା ସେହି ସମୟର ଚିତ୍ର। ଏମିତି ଏକ ପରିବେଶରେ ବଢ଼ିଥିଲେ ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକର। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନରେ ସେ ଯେଉଁ ତୀବ୍ରତାରେ ଚରିତ୍ରକୁ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ, ତାହାର ପଛରେ ଥିଲା ଜୀବନକୁ ଅତି ନିକଟରୁ ଦେଖିବାର ଅନୁଭବ। ଦୁଃଖକୁ ଦେଖିଥିବା ମଣିଷ ହିଁ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଅଭିନୟ କରିବାବେଳେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ। ଭୋକକୁ ଜାଣିଥିବା ମଣିଷ ହିଁ ଖାଲି ପେଟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଆଖିରେ ଦେଖାଇପାରେ। ଅପମାନକୁ ବୁଝିଥିବା ମଣିଷ ହିଁ ପରଦାରେ ଏକ ନିରବ ଅପମାନର ଭାର ବୋହିପାରେ। ନାନାଙ୍କ ଅଭିନୟରେ ଏହି ଜୀବନର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଥିବା ଛୋଟ ପିଲା

ଅଭିନୟ ଜୀବନକୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିଲା ତୂଳୀ। ସେ Sir J. J. Institute of Applied Art, Mumbaiରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଚିତ୍ରକଳା ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲା। କୁହାଯାଏ, ସେ ମୁମ୍ବାଇ ପୋଲିସ ପାଇଁ ସ୍କେଚ୍ ଆର୍ଟିଷ୍ଟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିଥିଲେ—ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅପରାଧୀଙ୍କ ଚେହେରା ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବାରେ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାଟି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତୀକ। ଜଣେ ଚିତ୍ରକର ପ୍ରଥମେ ମଣିଷର ମୁହଁକୁ ଦେଖେ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଅଭିନେତା ମଣିଷର ମୁହଁ ପଛରେ ଲୁଚିଥିବା ମନକୁ ଦେଖେ।

ନାନା ଦୁଇଟି କାମ ଶିଖିଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟରେ ମୁହଁର ଭାଷା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବତଃ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ସଂଳାପ ନ କହି ମଧ୍ୟ ଏକ ଦୃଶ୍ୟକୁ ବଞ୍ଚାଇ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଆଖି କିଛି କହେ, ଠୋଠ କିଛି ଲୁଚାଏ, ମୁହଁ କିଛି ସ୍ୱୀକାର କରେ, ଆଉ ନିରବତା ସବୁକିଛି କହିଦିଏ।

ଥିଏଟର—ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ନିଜକୁ ଖୋଜିଥିଲେ

ସିନେମା ତାଙ୍କୁ ତାରକା କଲା। କିନ୍ତୁ ଥିଏଟର ତାଙ୍କୁ ଅଭିନେତା କଲା। ଏହି ଦୁଇଟି କଥା ଏକ ନୁହେଁ। କ୍ୟାମେରା ସାମ୍ନାରେ ଭୁଲ ହେଲେ ଦୃଶ୍ୟ ପୁଣି ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ମଞ୍ଚରେ ପରଦା ଉଠିଗଲା ପରେ ଭୁଲକୁ ପୁଣି ଲୁଚାଇବାର ସୁଯୋଗ ନାହିଁ। ଦର୍ଶକ ସାମ୍ନାରେ, ଆଲୋକ ମୁହଁ ଉପରେ, ସଂଳାପ ମନରେ।

ଏବଂ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଭିନେତାକୁ ନିଜର ସତ୍ୟ ସହ ଠିଆ ହେବାକୁ ପଡ଼େ।

ନାନା ପାଟେକର ମରାଠୀ ଥିଏଟରରେ କାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦଳ Rangayan ସହିତ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ବିଜୟା ମେହତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ଥିଏଟର ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କ ଅଭିନୟର ଭିତିକୁ ଶକ୍ତ କରିଥିଲା। “Hamidabaichi Kothi” ପରି ନାଟକରେ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ତାଙ୍କ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚୀୟ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା।

ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଜଣେ ଏମିତି ଅଭିନେତା, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଳାପ କେବଳ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ।

ସଂଳାପ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ହୋଇଗଲା। କେବେ ପ୍ରଶ୍ନ, କେବେ ପ୍ରତିବାଦ, କେବେ ବେଦନା, କେବେ ରାଗ, କେବେ ହସ, ଆଉ କେବେ ସମାଜର ମୁହଁରେ ଏକ ଥପ୍ପଡ଼।

ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସିଲା ସିନେମା

ସତୁରି ଦଶକରେ ତାଙ୍କର ଅଭିନୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ହିନ୍ଦୀ ସିନେମାରେ ଷ୍ଟାର ହେବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ଚେହେରା, ଶରୀର, ଶୈଳୀ ଏବଂ ପରଦାର ଆକର୍ଷଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ନାନା ସେହି ଧାରାର ଅଭିନେତା ନୁହେଁ। ସେ ଚକଚକିଆ ନାୟକ ହୋଇ ଆସିନଥିଲେ। ସେ ଆସିଥିଲେ ମଣିଷ ହୋଇ। ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଥିଲା ଜୀବନର କଠୋରତା। ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଥିଲା ମଞ୍ଚର ଗର୍ଜନ। ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଥିଲା ଅନେକ ଅକୁହା କାହାଣୀ।

ତେଣୁ ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ର ପାଇଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ନାୟକର ଚରିତ୍ର ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ନାନା ଏହାକୁ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା କରିନଥିଲେ। ସେ ଛୋଟ ଚରିତ୍ରକୁ ବଡ଼ କରିଦେଲେ। ଏକ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣୀୟ କରିଦେଲେ। କେବେ କେବେ ମୁଖ୍ୟ ଅଭିନେତାଠାରୁ ଅଧିକ ମନେ ରହିଗଲେ। ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ନାନା ପାଟେକର ନାମର ଏକ ଅଲଗା ଯୁଗ।

“ପରିନ୍ଦା”—ଯେଉଁଠାରେ ଖଳନାୟକ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ହେଲା

୧୯୮୯ର “Parinda” ନାନାଙ୍କ କ୍ୟାରିୟରର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଦେଖି ଦର୍ଶକ ବୁଝିଲେ—ଖଳନାୟକକୁ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଜଟିଳ, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଏତେ ମାନବୀୟ କରାଯାଇପାରେ। ସେ କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଥିଲା। ଅନ୍ଧକାର ଥିଲା। କ୍ରୋଧ ଥିଲା। ଅସୁରକ୍ଷା ଥିଲା। ଏବଂ ସେହି ମିଶ୍ରଣ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଭୟଙ୍କର କରିଥିଲା। “Parinda” ପାଇଁ ସେ ଜାତୀୟ ପୁରସ୍କାର ସହିତ Filmfare ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ଜୀବନୀ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

କିନ୍ତୁ ପୁରସ୍କାରଠାରୁ ବଡ଼ ଥିଲା ଆଉ ଏକ କଥା—

ଦର୍ଶକ ତାଙ୍କୁ ମନେ ରଖିଲେ। ସେହି ହେଉଛି ଜଣେ ଅଭିନେତା ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରସ୍କାର।

“ଅଙ୍ଗାର”—କଣ୍ଠସ୍ୱର ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ହେଲା

୧୯୯୨ର “Angaar” ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଜୀବନର ଆଉ ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ।

ସେହି ସମୟରେ ନାନା ପାଟେକର ନାମଟି ଏକ ବିଶେଷ ପରିଚୟ ହୋଇସାରିଥିଲା।

ସେ ଯେତେବେଳେ ସଂଳାପ କହୁଥିଲେ, ଲାଗୁଥିଲା ସେ ଚରିତ୍ର କହୁନାହିଁ।

ଜୀବନ କହୁଛି।

ସେ ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଏକ ଛନ୍ଦ ଥାଏ।

ସେ ଧୀରେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଏକ ଭୟ ଥାଏ।

ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ବିଶେଷତା।

“କ୍ରାନ୍ତିବୀର”—ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ହେଲେ ଜନତାର ସ୍ୱର

୧୯୯୪ର “Krantiveer” ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅମର ଅଧ୍ୟାୟ।

ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ସେ ଏକ ଏମିତି ଚରିତ୍ରକୁ ଜୀବନ ଦେଲେ, ଯାହାର ମୁଖରେ ଥିଲା ଜନତାର କ୍ରୋଧ।

ଦୁର୍ନୀତି ବିରୋଧରେ କ୍ରୋଧ।

ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ କ୍ରୋଧ।

ଭୟ ବିରୋଧରେ କ୍ରୋଧ।

ଏବଂ ନିଜର ନିରବତା ବିରୋଧରେ କ୍ରୋଧ।

ନାନାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ସେହି କ୍ରୋଧ ଏମିତି ଭାବେ ଫୁଟିଥିଲା ଯେ ଅନେକ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଲାଗିଥିଲା—ସେ ପରଦାରେ ନୁହେଁ, ଆମ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇ କଥା କହୁଛନ୍ତି।

ଏହି ଚରିତ୍ର ପାଇଁ ସେ ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିନେତା ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ Filmfare ଓ Screen Awardsରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଏଠାରେ ନାନା ଏକ ଚରିତ୍ରରୁ ବାହାରି ଏକ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଗଲେ।

ସେ ହେଲେ ସେହି ସାଧାରଣ ମଣିଷର ପ୍ରତୀକ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚୁପ୍ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦିନେ ନିଜକୁ ପଚାରେ—

“ଆଉ କେତେ ଚୁପ୍ ରହିବି?”

ନାନାଙ୍କ ଅଭିନୟର ଅସଲି ଶକ୍ତି

ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଅଭିନୟକୁ କେବଳ ସଂଳାପ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବ ନାହିଁ।

ତାଙ୍କ ଅଭିନୟରେ ତିନୋଟି ଜିନିଷ ଅସାଧାରଣ ଥିଲା—

ଆଖି।

କଣ୍ଠସ୍ୱର।

ନିରବତା।

ସେ ଚୁପ୍ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶକ ତାଙ୍କ ମନରେ ଚାଲୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରୁଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ହସ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ହସ ନୁହେଁ।

ସେଥିରେ ଥିଲା ବ୍ୟଙ୍ଗ।

କେବେ ପାଗଳାମି।

କେବେ ବେଦନା।

କେବେ ଅବହେଳା।

କେବେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଏକ ଅଜଣା ଉପହାସ।

ତାଙ୍କର ଗଭୀର କଣ୍ଠସ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ସିନେମାର ଅନ୍ୟ ଅଭିନେତାଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା କରିଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅଭିନୟ ଶୈଳୀ ଓ ସଂଳାପ ପ୍ରଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ ତାଙ୍କର ଏକ ପରିଚୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ନାନା—ଖଳନାୟକ, ନାୟକ ଓ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଣିଷ

ଭାରତୀୟ ସିନେମାରେ ଅନେକ ଅଭିନେତା ନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅନେକ ଖଳନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନାନା ପାଟେକର ଦୁଇଟି ଜଗତକୁ ନିଜ ଅଭିନୟରେ ଏକାଠି କରିପାରିଥିଲେ। ସେ ଏକ ଖଳନାୟକ ହୋଇ ଭୟ ଦେଇପାରୁଥିଲେ। ପୁଣି ଏକ ସାଧାରଣ ପିତା ହୋଇ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆଣିପାରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀ ହୋଇ କଠୋର ହୋଇପାରୁଥିଲେ। ପୁଣି ଏକ ଅସହାୟ ମଣିଷ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିପାରୁଥିଲେ। ଏହି ବିପରୀତ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ମଣିଷର ଭିତରେ ଧରି ରଖିବା ହିଁ ତାଙ୍କର ଅଭିନୟର ବଡ଼ ଶକ୍ତି।

ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ନାନା

ନାନା କେବଳ ଅଭିନେତା ନୁହେଁ। ସେ ଲେଖକ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସୃଜନଶୀଳତା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। “Prahaar: The Final Attack” ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଭାବରେ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାମ। ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଦେଶପ୍ରେମ, ମାନବୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସୈନିକ ଜୀବନର କଠୋରତାକୁ ଏକ ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ନାନାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିନେତା ନାନାଙ୍କ ପରି ଏକ ତୀବ୍ରତା ଥିଲା। ସେ ସହଜ ରାସ୍ତା ବାଛିବା ଲୋକ ନୁହେଁ।

“ଅବ ତକ ଛପ୍ପନ”—ପୋଲିସର ବନ୍ଦୁକ ପଛରେ ଥିବା ମଣିଷ

୨୦୦୪ର “Ab Tak Chhappan” ନାନା ପାଟେକରଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ଦେଲା। ଏଠାରେ ସେ ଜଣେ ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀର ଚରିତ୍ରରେ ଥିଲେ। ଏକ ଦୃଢ଼ ଅଧିକାରୀ। କଠୋର।ନିୟମପରାୟଣ। କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ। ଏହି ଚରିତ୍ର ନାନାଙ୍କ ଅଭିନୟର ଆଉ ଏକ ଦିଗକୁ ଦେଖାଇଲା। କଠୋର ମଣିଷ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦେ। ଅଧିକାରୀ ମଧ୍ୟ ଭୟ ପାଏ। ବନ୍ଦୁକ ଧରିଥିବା ହାତ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କମ୍ପିଯାଏ। ଏହା ହିଁ ନାନାଙ୍କ ଅଭିନୟର ସତ୍ୟ। ସେ ଚରିତ୍ରକୁ ଦେବତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଚରିତ୍ରକୁ ମଣିଷ କରନ୍ତି।

ହସାଇଥିବା ନାନା

ଯେଉଁ ଅଭିନେତା “କ୍ରାନ୍ତିବୀର”ରେ ଅଗ୍ନି ହୋଇପାରନ୍ତି, ସେ “Welcome” ପରି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ହସାଇ ହସାଇ ଲୋଟପୋଟ କରିପାରନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ଆଉ ଏକ ଦିଗ। ଗମ୍ଭୀର ଅଭିନେତା ମାନେ ସବୁବେଳେ ଗମ୍ଭୀର ହେବେ—ଏହି ଧାରଣାକୁ ନାନା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ— ହସ ମଧ୍ୟ ଏକ କଳା। କମେଡିର ସଠିକ୍ ସମୟ, ମୁହଁର ଭାବ, କଣ୍ଠସ୍ୱର, ଶରୀରର ଭାଷା—ସବୁକୁ ଏକାଠି କରିବାରେ ସେ ଅସାଧାରଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହସ ନିଜେ ଏକ ପରିଚୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ମରାଠୀ ମାଟି ସହ ସମ୍ପର୍କ

ନାନା ଯେତେ ବଡ଼ ହିନ୍ଦୀ ସିନେମା ଅଭିନେତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମୂଳକୁ କେବେ ଭୁଲିନଥିଲେ। ମରାଠୀ ଭାଷା, ମରାଠୀ ଥିଏଟର ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଗଭୀର ରହିଛି। ସେହି ମାଟିର ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ଭାବନା ଅଧିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲାଗେ। ମରାଠୀ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅଭିନୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲା, ସେହି ଶିକ୍ଷା ପରେ ହିନ୍ଦୀ ସିନେମାରେ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟର ଭିତି ହୋଇଥିଲା।

“ପଦ୍ମଶ୍ରୀ”—ସମ୍ମାନର ମୁକୁଟ

୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଭାରତ ସରକାର ନାନା ପାଟେକରଙ୍କୁ କଳା କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସରକାରୀ ପଦ୍ମ ପୁରସ୍କାର ରେକର୍ଡରେ ତାଙ୍କ ନାମ Nana Gajanan Patekar ଭାବେ ଦର୍ଜା ହୋଇଛି। ଏହି ସମ୍ମାନ କେବଳ ଏକ ପଦକ ନୁହେଁ। ଏହା ଥିଲା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର ସ୍ୱୀକୃତି।ଏକ ଛୋଟ ପିଲାର ସ୍ୱପ୍ନ। ଏକ ଯୁବକର ସଂଘର୍ଷ। ଏକ ଥିଏଟର ଅଭିନେତାର ପରିଶ୍ରମ। ଏକ ସିନେମା ଅଭିନେତାର ଅନେକ ବିଫଳତା। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକର ପରୀକ୍ଷା। ଏବଂ ଶେଷରେ— ଦେଶର ସ୍ୱୀକୃତି। କିନ୍ତୁ ନାନାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦେଖିଲେ ଲାଗେ, ସମ୍ମାନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାତ୍ରାର ଶେଷ ନୁହେଁ। ସେ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଆଉ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ମାତ୍ର।

ମଣିଷ ନାନା—ତାରକାଠାରୁ ବଡ଼

ଅନେକ ଅଭିନେତା ସଫଳତା ପରେ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି। ନାନାଙ୍କ କାହାଣୀରେ ଏକ ଅଲଗା ପାଟ ଦେଖାଯାଏ। କୃଷକଙ୍କ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିଲା। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମରୁଡ଼ି ଓ କୃଷକଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ତାଙ୍କ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ବଡ଼ କାରଣ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୧୫ରେ ସେ ମକରନ୍ଦ ଅନାସପୁରେଙ୍କ ସହ “Naam Foundation” ଗଠନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉପଲବ୍ଧ ଜୀବନୀ ସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ସଂଗଠନ ମରୁଡ଼ିପୀଡ଼ିତ କୃଷକ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଞ୍ଚଳର ସହାୟତା ପାଇଁ କାମ କରିଆସିଛି। ଏଠାରେ ନାନା ଅଭିନେତା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ନାନା ଜଣେ ମଣିଷ। କ୍ୟାମେରା ନାହିଁ।ମେକଅପ୍ ନାହିଁ। ଲାଇଟ୍ ନାହିଁ। ସଂଳାପ ନାହିଁ। କେବଳ ଜଣେ ମଣିଷ ଅଛି, ଯିଏ ଅନ୍ୟ ମଣିଷର ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଦୁଃଖ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ଏହି ନାନା ବୋଧହୁଏ ପରଦାର ନାନାଠାରୁ ଆହୁରି ବଡ଼।

ତାରକାର ହାତରେ ଯେତେବେଳେ ଥାଏ ଜଣେ କୃଷକର ଲୁହ

କୃଷକ ଯେତେବେଳେ ଫସଲ ହରାଏ, ସେ କେବଳ ଟଙ୍କା ହରାଏ ନାହିଁ। ସେ ତାର ଆଶା ହରାଏ। ସେ ତାର ଝିଅର ବିବାହର ସ୍ୱପ୍ନ ହରାଏ। ପୁଅର ପାଠପଢ଼ା ହରାଏ। ଘରର ଚୁଲି ଜଳିବ କି ନାହିଁ—ସେହି ଚିନ୍ତାରେ ରାତି କାଟେ। ନାନା ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସେହିପାଇଁ ସେ ମଞ୍ଚରୁ ଓହ୍ଲାଇ ମାଟି ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହା ହିଁ ଜଣେ କଳାକାରର ଅସଲି ପରୀକ୍ଷା। କଳା ଯଦି କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦିଏ, ତେବେ ସେ ଭଲ। କିନ୍ତୁ କଳା ଯଦି ମଣିଷକୁ ମଣିଷ ସହ ଯୋଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେ ମହାନ।

ନାନାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକାକୀପଣ

ବଡ଼ ତାରକାଙ୍କ ଜୀବନ ବାହାରୁ ବହୁତ ଆଲୋକମୟ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆଲୋକର ଠିକ୍ ପଛରେ ଛାୟା ଥାଏ। ନାନାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସରଳ ଥିଲା ନାହିଁ। ବିବାହିତ ଜୀବନରେ ଅସୁବିଧା ଆସିଥିଲା ଏବଂ ପରେ ବିଚ୍ଛେଦ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଜଣେ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି—ମଲହାର ପାଟେକର। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଲୋଚନା କରିବା ସହଜ।କିନ୍ତୁ ଜଣେ ମଣିଷର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର ଜଟିଳତାକୁ ବିଚାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏକ କଥା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ— ପରଦାରେ ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀ କହେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସୁନ୍ଦର ପଟକଥା ନୁହେଁ। କେତେକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଧୂରା ରହିଯାଏ। କେତେକ ସମ୍ପର୍କରେ “The End” ଲେଖାଯାଏ। କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମିଳେ ନାହିଁ। ଆଉ କେତେକ ଲୁହ କେବଳ ଅଭିନେତା ନିଜେ ଜାଣେ।

“ରାଜନୀତି”ର ନାନା

୨୦୧୦ର “Raajneeti”ରେ ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଅଭିନୟ ପୁଣି ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ସ୍ମରଣ କରାଇଲା। ସେ ଏଠାରେ ରାଜନୀତିର ଜଟିଳ ଦୁନିଆର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଚରିତ୍ରକୁ ଜୀବନ ଦେଲେ। ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହ ନାନାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇନଥିଲା। ବରଂ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଥିଲା। ଯୁବାବସ୍ଥାର ନାନା ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ଥିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ନାନା ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଧୀର। ଗଭୀର। କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା।

ପରଦାରୁ ଜୀବନକୁ

ଅଭିନେତାଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କଣ?

ସେ ଯେତେ ଚରିତ୍ର କରେ, ଲୋକେ କେବେ କେବେ ତାକୁ ମଣିଷ ଭାବିବାକୁ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି।

ଲୋକେ କହନ୍ତି—

“ସେ ତ ନାନା ପାଟେକର!”

କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମ ପଛରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମଣିଷ ଅଛି।

ଯିଏ ହସେ।

ଯିଏ କାନ୍ଦେ।

ଯିଏ ଭୁଲ କରେ।

ଯିଏ ଅନୁତାପ କରେ।

ଯିଏ ରାଗେ।

ଯିଏ ଭଲପାଏ।

ଯିଏ ହାରେ।

ଯିଏ ପୁଣି ଉଠିଥାଏ।

ଏବଂ ଏହି ମଣିଷକୁ ବୁଝିବା ବିନା ନାନାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପୁରସ୍କାରର ତାଲିକାଠାରୁ ବଡ଼ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ

ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ନାମ ସହ ଜାତୀୟ ପୁରସ୍କାର, Filmfare, Screen Award ଓ Padma Shri ପରି ସମ୍ମାନ ଜଡ଼ିତ।

ଜୀବନୀ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ସେ Best Actor, Best Supporting Actor ଓ Best Villain—ଏହି ତିନିଟି Filmfare ଅଭିନୟ ବର୍ଗରେ ପୁରସ୍କାର ଜିତିଥିବା ଏକ ବିରଳ ଅଭିନେତା ଭାବେ ପରିଚିତ।

କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ପଚାରେ—

“ନାନାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରସ୍କାର କଣ?”

ତାହାର ଉତ୍ତର ହେବ—

ଦର୍ଶକଙ୍କ ସ୍ମୃତି।

କାରଣ ପୁରସ୍କାର ଆଲମାରିରେ ରହେ।

କିନ୍ତୁ ଅଭିନୟ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ରହେ।

ନାନାଙ୍କ ଶେଷ ନାଟକ

ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଏହି କାହାଣୀର ଶୀର୍ଷକକୁ ଫେରିବା—

“ନଟ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଶେଷ ନାଟକ।”

ଶେଷ ନାଟକ କହିଲେ କଣ?

ମୃତ୍ୟୁ ନୁହେଁ।

ପରଦା ପଡ଼ିଯିବା ନୁହେଁ।

ଏହା ଏକ ରୂପକ।

ଜଣେ ଅଭିନେତାର ଜୀବନରେ ଏକ ସମୟ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ଅଭିନୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରେ।

ସେହି ଶେଷ ନାଟକରେ ନାହିଁ କୌଣସି ମେକଅପ୍।

ନାହିଁ କୌଣସି କ୍ୟାମେରା।

ନାହିଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ।

ନାହିଁ ରିଟେକ୍।

ନାହିଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସଙ୍ଗୀତ।

ସେଠାରେ କେବଳ ମଣିଷ ଏବଂ ତାର ଜୀବନ।

ନାନାଙ୍କ “ଶେଷ ନାଟକ” ମାନେ ହେଉଛି—

ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ସଫଳତାକୁ ପଛକୁ ରଖି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦେଖୁଛି।

କେତେ ଭୂମିକା କଲି?

କେତେ ଲୋକଙ୍କୁ ହସାଇଲି?

କେତେ ଲୋକଙ୍କୁ କାନ୍ଦାଇଲି?

କେତେ ଚରିତ୍ର ହେଲି?

କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନିଜେ କିଏ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହିଁ ତାଙ୍କ ଶେଷ ନାଟକର ମୁଖ୍ୟ ସଂଳାପ।

ଗୋଟିଏ ଦିନ ପରଦା ପଡ଼ିବ

ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭିନେତା ପାଇଁ ଦିନେ ନା ଦିନେ ପରଦା ପଡ଼େ।

ଏହା ଜୀବନର ନିୟମ।

ଆଜି ଯିଏ ମଞ୍ଚରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, କାଲି ସେହି ମଞ୍ଚ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଲୋକିତ ହେବ।

ଆଜି ଯିଏ ସଂଳାପ କହୁଛି, କାଲି ଅନ୍ୟ କେହି ସେହି ମାଇକ୍ ଧରିବ।

କିନ୍ତୁ କେତେକ ସ୍ୱର ମଞ୍ଚ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଯାଏ।

ନାନାଙ୍କ ସ୍ୱର ସେହିପରି ଏକ ସ୍ୱର।

ସେ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇବେ—

କଳାକାର ମାନେ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ଲୋକ ନୁହନ୍ତି।

ସେମାନେ ସମାଜର ଆଇନା।

ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।

ସେମାନେ ଅସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

ସେମାନେ ଆମକୁ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତି।

ଜଣେ ନାନା, ଅନେକ ଚରିତ୍ର

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନାନା ପାଟେକରଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା, ଆମ ମନରେ ଅନେକ ନାନା ଏକାଠି ହୋଇଯିବେ।

କେଉଁଠି “Parinda”ର ଭୟଙ୍କର ଚରିତ୍ର।

କେଉଁଠି “Krantiveer”ର ବିଦ୍ରୋହୀ ସ୍ୱର।

କେଉଁଠି “Ab Tak Chhappan”ର କଠୋର ପୋଲିସ।

କେଉଁଠି “Raajneeti”ର ରାଜନୈତିକ ଚତୁରତା।

କେଉଁଠି “Welcome”ର ହାସ୍ୟ।

କେଉଁଠି ଥିଏଟରର ନାନା।

କେଉଁଠି ସମାଜସେବୀ ନାନା।

କେଉଁଠି ଚିତ୍ରକର ବିଶ୍ୱନାଥ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ରର ପଛରେ ଜଣେ ମଣିଷ ଠିଆ ଅଛନ୍ତି।

ସେହି ମଣିଷର ନାମ—

ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକର।

ଯୁବ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ନାନାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା

ଆଜିର ଯୁବ ପିଢ଼ି ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ସଫଳତା ଚାହେ।

ଗୋଟିଏ ଭିଡିଓ।

ଗୋଟିଏ ଭାଇରାଲ୍ ପୋଷ୍ଟ।

ଗୋଟିଏ ସୁଯୋଗ।

ଏବଂ ସଫଳତା।

କିନ୍ତୁ ନାନାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଅନ୍ୟ କଥା କହେ।

ସଫଳତାର କୌଣସି ସର୍ଟକଟ୍ ନାହିଁ।

ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ପଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଅପମାନ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଛୋଟ ଭୂମିକା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ନିଜକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ତାହା ପରେ ହିଁ ଦିନେ ଲୋକେ କହିବେ—

“ଏହା ନାନା ପାଟେକର।”

ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଳାପ

ନାନାଙ୍କ ଅନେକ ସଂଳାପ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଅଛି।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଳାପ କୌଣସି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଡାଏଲଗ୍ ନୁହେଁ।

ସେହି ସଂଳାପ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନିଜେ କହିଛି—

“ପ୍ରଥମେ ମଣିଷ ହୁଅ। ତା’ପରେ ଅଭିନେତା।”

ଜଣେ ଅଭିନେତା ହଜାର ଭୂମିକା କରିପାରେ।

କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ଭାବେ ଭଲ ହେବାର ଭୂମିକାଟି ସବୁଠାରୁ କଠିନ।

କାରଣ ସେଠାରେ କୌଣସି ରିଟେକ୍ ନାହିଁ।

ଏବଂ ଶେଷରେ...

ନାଟକ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅଭିନେତା ମଞ୍ଚ ମଝିରେ ଆସେ।

ଆଲୋକ କେବଳ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼େ।

ଦର୍ଶକ ନିରବ।

ସେ କିଛି କହିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ଆସେ ନାହିଁ।

କାରଣ ସେ ଜାଣିଛନ୍ତି—

ଜୀବନର କେତେକ କାହାଣୀ କହିବା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଦରକାର ନାହିଁ।

ତାଙ୍କ ଆଖି ଅନେକ କିଛି କହିଦେଇଛି।

ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅନେକ ଚରିତ୍ର ବଞ୍ଚିଛି।

ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଅନେକ ପିଢ଼ିକୁ ଛୁଇଁଛି।

ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଆମକୁ ହସାଇଛି।

କାନ୍ଦାଇଛି।

ରାଗାଇଛି।

ଚିନ୍ତା କରାଇଛି।

ଏବଂ କେବେ କେବେ ଆମକୁ ନିଜକୁ ନିଜେ ପଚାରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି—

“ମୁଁ ଯେଉଁ ଜୀବନ ବଞ୍ଚୁଛି, ସେଟା ସତରେ ମୋର ଜୀବନ ତ?”

ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ କାହାଣୀ ଏଠାରେ ଶେଷ ନୁହେଁ।

କାରଣ ଜଣେ ସତ୍ୟ କଳାକାରର ଜୀବନ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ।

ସେ ରହିଥାନ୍ତି ତାଙ୍କ ସଂଳାପରେ।

ରହିଥାନ୍ତି ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ।

ରହିଥାନ୍ତି ଦର୍ଶକଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ।

ରହିଥାନ୍ତି ଥିଏଟରର ଖାଲି ମଞ୍ଚରେ।

ରହିଥାନ୍ତି ସିନେମାର ନିରବ ଫ୍ରେମ୍‌ରେ।

ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା—

ସେ ରହିଥାନ୍ତି ମଣିଷର ହୃଦୟରେ।

ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ

କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ—

ଏକ ପୁରୁଣା ଥିଏଟର।

ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ଚେୟାର।

ଚେୟାର ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଟେବୁଲ।

ଟେବୁଲ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଣା ସ୍କ୍ରିପ୍ଟ।

ଆଲୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଉଛି।

ଦର୍ଶକ ନିଶ୍ୱାସ ଅଟକାଇ ବସିଛନ୍ତି।

ଏକ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଉଛି—

“ଜୀବନ ଏକ ନାଟକ ନୁହେଁ...

ଜୀବନ ହେଉଛି ସେହି ନାଟକ, ଯାହାର ରିହର୍ସାଲ୍ ନାହିଁ।”

ଆଲୋକ ଆଉ କିଛି ଧୀର ହୁଏ।

ସ୍କ୍ରିପ୍ଟର ଶେଷ ପୃଷ୍ଠା ଖୋଲିଯାଏ।

ସେଠାରେ ଲେଖା—

“ନାଟକ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ।

କେବଳ ଏହି ଦୃଶ୍ୟଟି ଶେଷ ହେଲା।”

କାରଣ ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଭଳି କଳାକାରମାନେ କେବେ ମରନ୍ତି ନାହିଁ।

ସେମାନେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଳା ବଞ୍ଚିଥାଏ।

ତାଙ୍କ ସଂଳାପ ବଞ୍ଚିଥାଏ।

ତାଙ୍କ ଆଖି ବଞ୍ଚିଥାଏ।

ତାଙ୍କ ହସ ବଞ୍ଚିଥାଏ।

ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ବଞ୍ଚିଥାଏ।

ଏବଂ ସେହିପାଇଁ—

ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ନାଟକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲେଖାଯାଉଛି।

ସେହି ନାଟକର ମଞ୍ଚ ହେଉଛି ଜୀବନ।

ଦର୍ଶକ ହେଉଛି ଆମେ।

ଆଉ ଚରିତ୍ର?

ସେହି ଚରିତ୍ରର ନାମ—

ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକର।

ଯାହାକୁ ସାରା ଭାରତ ଭଲପାଇ ଡାକେ—

ନାନା।

ନଟ ସମ୍ରାଟ।

ଏକ ଅଭିନେତା ନୁହେଁ—ଏକ ଅନୁଭବ।

ଏକ ତାରକା ନୁହେଁ—ଏକ ସ୍ୱର।

ଏକ ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ—ଅନେକ ମଣିଷର ଆଇନା।

ଏବଂ ଏହି ଆଇନାରେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜକୁ ଦେଖୁ...

ସେତେବେଳେ ବୁଝିପାରୁ—

ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ଅସଲି ଅଭିନୟ ପରଦାରେ ନୁହେଁ, ମଣିଷର ହୃଦୟରେ ଚାଲିଛି।

ଏକ ଛୋଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ସଦୃଶ ସମାପନ

ଯେଉଁ ମଣିଷ ହଜାର ଚେହେରା ପିନ୍ଧିଲେ,

ସେ ନିଜର ଚେହେରାଟି କେବେ ହରାଇଲେ ନାହିଁ।

ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନେକଙ୍କୁ ହସାଇଲେ,

ତାଙ୍କ ଆଖିର ନିରବତାକୁ ଆମେ ପଢ଼ିପାରିଲୁ ନାହିଁ।

ଯେଉଁ ମଣିଷ ପରଦାରେ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଗର୍ଜିଲେ,

ଜୀବନରେ ସେ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷର ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

ଯେଉଁ ମଣିଷକୁ ଆମେ “ଅଭିନେତା” ବୋଲି ଡାକିଲୁ,

ସେ ଆମକୁ ଶିଖାଇଗଲେ—

ଅଭିନୟ କରିବା ସହଜ,

କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଳା।

ସେହି କଳାର ନାମ—

ନାନା ପାଟେକର।

ନଟ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଶେଷ ନାଟକ—

ଏକ ଶେଷ ନୁହେଁ, ଏକ ଅମର ଅଧ୍ୟାୟ।

ନଟ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଶେଷ ନାଟକ

ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକରରୁ ନାନା ପାଟେକର ହେବାର ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଯାତ୍ରା