ବନ୍ୟା ଏବଂ ବାତ୍ୟା ହେବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଏବଂ ମାନବକୃତ ଉଭୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:

୧. ବାତ୍ୟା (Cyclone) ହେବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

ବାତ୍ୟା ସାଧାରଣତଃ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ବିଲୋଡ଼ନ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ସମୁଦ୍ର ଜଳର ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା: ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ତାପମାତ୍ରା ୨୬.୫° ସେଲସିୟସରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ବାତ୍ୟାକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ।

• ଲଘୁଚାପ ସୃଷ୍ଟି: ଗରମ ପବନ ଉପରକୁ ଉଠିଯିବା ଫଳରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ କମ୍ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ ବା ଲଘୁଚାପ ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଚାରିପାଖରୁ ଥଣ୍ଡା ପବନ ମାଡ଼ିଆସେ।

• କୋରିଓଲିସ୍ ପ୍ରଭାବ (Coriolis Effect): ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ ଗତି ଯୋଗୁଁ ଆସୁଥିବା ପବନ ସିଧା ନଯାଇ ଗୋଲାକାର ଭାବେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ, ଯାହା ବାତ୍ୟାର ରୂପ ନିଏ।

• ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ବିଶ୍ୱ ତାପନ (Global Warming) ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ର ଗରମ ହେଉଛି, ଯାହା ଫଳରେ ବାରମ୍ବାର ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।

୨. ବନ୍ୟା (Flood) ହେବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

ନଦୀ କିମ୍ବା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଜଳର ପରିମାଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ତରଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇ ବାହାରକୁ ମାଡ଼ିଯିବାକୁ ବନ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା: କମ୍ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ କିମ୍ବା କ୍ରମାଗତ ବର୍ଷା (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବାତ୍ୟା କିମ୍ବା ମେଘଫଟା ବର୍ଷା) ହେବା ବନ୍ୟାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାରଣ।

• ନଦୀ ଶଯ୍ୟା ହ୍ରାସ: ନଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ପଟୁମାଟି ଏବଂ ବାଲି ଜମିଯିବା ଫଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ୟା ଆସେ।

• ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ: ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ହୀରାକୁଦ ଭଳି ବଡ଼ ବଡ଼ ଡ୍ୟାମର ଗେଟ୍ ଖୋଲିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହା ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ବନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

• ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ: ଗଛ କଟାଯିବା ଫଳରେ ମାଟିର ଜଳ ଶୋଷିବା କ୍ଷମତା କମିଯାଏ ଏବଂ ବର୍ଷା ଜଳ ସିଧାସଳଖ ନଦୀକୁ ବହିଯାଏ।

• ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗରୀକରଣ: ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ (Drainage) ବ୍ୟବସ୍ଥା ଠିକ୍ ନଥିବାରୁ ଏବଂ କଂକ୍ରିଟ୍ ରାସ୍ତା ଯୋଗୁଁ ପାଣି ମାଟି ଭିତରକୁ ଯାଇନପାରି କୃତ୍ରିମ ସହରୀ ବନ୍ୟା (Urban Flood) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ନିରାକରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର ଉପାୟ

ବନ୍ୟା ଓ ବାତ୍ୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଓ କ୍ଷୟକ୍ଷତିକୁ ବହୁମାତ୍ରାରେ କମାଯାଇପାରିବ।

ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ବନୀକରଣ

• ବ୍ୟାପକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ: ନଦୀ କୂଳରେ ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବ ଏବଂ ଜଳପ୍ରବାହର ଗତି ଧିମା କରିବ।

• ହେନ୍ତାଳବନ (Mangrove) ସୁରକ୍ଷା: ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ହେନ୍ତାଳବନ ବା ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ବାତ୍ୟାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଜୁଆରକୁ ପ୍ରତିହତ କରିଥାଏ।

ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ

• ନଦୀବନ୍ଧ ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ: ଦୁର୍ବଳ ନଦୀବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକର ମରାମତି କରିବା ସହ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆହୁରି ଉଚ୍ଚ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

• ନଦୀଗର୍ଭ ଖନନ: ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରୁ ବାଲି ଓ ପଲି ସଫା କରି ଏହାର ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।

• ବାତ୍ୟା ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ନିର୍ମାଣ: ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ବାତ୍ୟା ନିରୋଧୀ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ (Cyclone Shelters) ତିଆରି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଓ ସତର୍କତା

• ସଠିକ୍ ପୂର୍ବାନୁମାନ: ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବାତ୍ୟା ଓ ବନ୍ୟାର ସଠିକ୍ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଗୁଆ ସତର୍କ କରାଇବା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା।

• ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁଧାର: ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଡ୍ରେନେଜ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଫା ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ରଖିବା, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା ପାଣି ଜମି ରହିବ ନାହିଁ।

ବନ୍ୟା ପାଇଁ ଉଭୟ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ଏବଂ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦାୟୀ। ବନ୍ୟା କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ହୋଇନଥାଏ, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ମଣିଷର କେତେକ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମିଳିତ ପରିଣାମ।

ବନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପଛର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:

୧. ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ (Natural Causes)

• ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା: ଲଘୁଚାପ କିମ୍ବା ବାତ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଲେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ହଠାତ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ବନ୍ୟା ଆସିଥାଏ।

• ବାଦଲ ଫଟା ବର୍ଷା (Cloudburst) ଓ ଭୂସ୍ଖଳନ: ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ହଠାତ ବାଦଲ ଫଟା ବର୍ଷା ହେବା ଫଳରେ ତଳିଆ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବଳ ପାଣି ମାଡ଼ିଆସେ।

• ନଦୀ ଶଯ୍ୟା ହ୍ରାସ: ନଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ପଟୁ ମାଟି ଜମି ରହିବା ଫଳରେ ନଦୀର ଗଭୀରତା କମିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାମାନ୍ୟ ବର୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ପାଣି କୂଳ ଲଂଘିଥାଏ।

୨. ମାନବୀୟ କାରଣ (Human Causes)

• ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ବିଶେଷ କରି ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଡ୍ରେନେଜ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଠିକ୍ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ନାଳଗୁଡ଼ିକ ଜାମ୍ ହୋଇ ରହିବା ଯୋଗୁଁ ସାମାନ୍ୟ ବର୍ଷାରେ ସହରୀ ବନ୍ୟା (Urban Flooding) ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ: ନଦୀପଠା, ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳାଶୟ ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ରାସ୍ତାକୁ ବନ୍ଦ କରି ଘର କିମ୍ବା କୋଠା ନିର୍ମାଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ୟା ପାଣି ସହଜରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

• ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ: ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଗଛ କଟାଯିବା ଯୋଗୁଁ ମାଟିର ପାଣି ଧରି ରଖିବା କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ବର୍ଷା ଜଳ ଶୀଘ୍ର ବନ୍ୟାର ରୂପ ନିଏ।

• ଡ୍ୟାମ୍ କିମ୍ବା ବ୍ୟାରେଜ୍ ପରିଚାଳନାରେ ତ୍ରୁଟି: ଠିକ୍ ସମୟରେ ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ପାଣି ନଛାଡ଼ି ହଠାତ ପ୍ରବଳ ପାଣି ଛାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କୃତ୍ରିମ ବନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

ତେଣୁ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ମଣିଷର ଅସନ୍ତୁଳିତ ବ୍ୟବହାର ହିଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ବନ୍ୟାର ଭୟାବହତାକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଛି।

ବନ୍ୟା ଓ ବାତ୍ୟାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଓ ନିରାକରଣ

ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବକୃତ