ମଣିଷ ଜୀବନ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯାତ୍ରା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ହସ, ଲୁହ, ଆଶା ଓ ନିରାଶା ଲାଗି ରହିଥାଏ। ଏସବୁ ଅନୁଭୂତି ପଛରେ ମନର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ମନ ହେଉଛି ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ। ମନକୁ ଯିଏ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରେ, ମନ ତା'ର ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ମନ ତା'ର ଶତ୍ରୁ ପାଲଟିଯାଏ। ମନ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି। ଏହା ଆମକୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ମନରେ ଯଦି ଭଲ ଭାବନା, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ସାହସ ଥାଏ, ତେବେ ଅସମ୍ଭବ କାମ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ। ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନରେ ଅନେକ ବାଧାବିଘ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ସେହି ସମୟରେ ମନ ଯଦି ତାକୁ ସାହସ ଦିଏ, ତେବେ ସେ ପୁଣି ଉଠି ଠିଆ ହେବାର ଶକ୍ତି ପାଏ। ଏହିପରି ମନ ଆମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ମନ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ଈର୍ଷା, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଘୃଣା ମନକୁ କଳୁଷିତ କରିଦିଏ। ଅନ୍ୟର ଉନ୍ନତି ଦେଖି ମନରେ ଈର୍ଷା ଜାତ ହେଲେ ନିଜର ଶାନ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଛୋଟ ଛୋଟ କଥାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଣିଷ ନିଜର ଖୁସି ହରାଇ ବସେ। ଏପରିକି କ୍ରୋଧର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ କହିଥିବା କେତୋଟି କଥା ଅନେକ ପୁରୁଣା ସମ୍ପର୍କକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ।

ଆମେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଦେଖୁ, କେହି ଅଳ୍ପ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ହସ ଖୁସିରେ ଜୀବନ ବିତାଉଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ସବୁକିଛି ପାଇ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ମନର ସନ୍ତୋଷ। ଯାହାର ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ସେ ଅଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଖୁସି ପାଏ। ଯାହାର ମନରେ ଅସୀମ ଲୋଭ ରହିଛି, ସେ ସବୁ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରେ।

ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ, ଭଲ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ଳେଷଣ ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିବା, ଭଲ ବହି ପଢ଼ିବା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶିବା, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିହେବ। ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଖୋଜିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଭୁଲ୍‌କୁ ଦେଖିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାବିଚିନ୍ତି କାମ କଲେ ମନ ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ିଥାଏ।

ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ମନକୁ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମନ ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ମନକୁ ଜୟ କରିପାରି ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମନ ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ।

ପରିଶେଷରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି ତା'ର ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ପଦ ପଦବୀରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତାରେ ରହିଛି। ମନକୁ ଭଲ ଦିଗରେ ପରିଚାଳିତ କରିପାରିଲେ ଜୀବନ ସୁନ୍ଦର ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ମନର ଦାସ ନହୋଇ ମନର ମାଲିକ ହେବା ଆମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉ। କାରଣ ମନ ଜିତିପାରିଥିବା ମଣିଷ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଜୀବନର ବିଜେତା।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ!!

ମନ ହିଁ ବନ୍ଧୁ, ମନ ହିଁ ଶତ୍ରୁ

ମନ ହିଁ ବନ୍ଧୁ, ମନ ହିଁ ଶତ୍ରୁ