ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ରଥଯାତ୍ରା ଏକ ଅନନ୍ୟ ଏବଂ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ପର୍ବ।ବିଶେଷକରି ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଧାମରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ମନ, ଭକ୍ତି, ସଂସ୍କୃତି, ସମାନତା ଏବଂ ମାନବିକତାର ଏକ ବିରାଟ ମହୋତ୍ସବ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଏବଂ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ନିଜ ନିଜ ରଥରେ ବିରାଜମାନ ହୋଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯାତ୍ରା କୋଟି କୋଟି ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ, ଆସ୍ଥା ଓ ଅପାର ଭକ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ।

ରଥଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାଜମାନ ଦରବାର।ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଧନୀ, ଗରିବର କୌଣସି ଭେଦଭାବ ନାହିଁ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥର ଦଉଡ଼ି ଟାଣିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଅଧିକାରୀ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଣିଷକୁ ସମାନତା, ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଏବଂ ମାନବିକତାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥାଏ। ରଥର ଦଉଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ମାତ୍ରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଜକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅତି ନିକଟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେହି ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଶରୀରର ନୁହେଁ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଉତ୍ସବ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ 'ଜଗତର ନାଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ। ତେଣୁ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେ ନିଜ ମନ୍ଦିର ଛାଡ଼ି ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଭଗବାନ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରେମ, ଦୟା, କ୍ଷମା ଓ ସେବାଭାବ ଅଛି ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆବାସ। ଏହି ଭାବନା ମଣିଷକୁ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି ନମ୍ରତା ଓ ସତ୍କର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।

ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସମୃଦ୍ଧ କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୌରବମୟ ପରିଚୟ। ଏହି ସମୟରେ ରଥ ନିର୍ମାଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାଠ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ, ପଟ୍ଟଚିତ୍ର, ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକକଳାର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପୁରୀକୁ ଆସି ଏହି ମହାପର୍ବର ସାକ୍ଷୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିକୁ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ରଥଯାତ୍ରାର ଆଉ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ଏହା ଆମକୁ ଏକତାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ବିଶାଳ ରଥକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଯେପରି ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଏକାଠି ହୋଇ ଦଉଡ଼ି ଟାଣନ୍ତି, ସେହିପରି ଜୀବନ ଓ ସମାଜର ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଯୋଗ ଓ ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏକତାରେ କାମ କରୁ, ସେତେବେଳେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ରହେ ନାହିଁ। ରଥଯାତ୍ରା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ପହଞ୍ଚାଇ ଆସୁଛି।

ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଜୀବନରେ ମଣିଷ ବ୍ୟସ୍ତତା, ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମାନସିକ ଚାପ ଓ ଅଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ ହରାଇ ବସିଛି। ଏପରି ସମୟରେ ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଭାବନାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ମନକୁ ଶାନ୍ତି, ଆଶା ଓ ନୂତନ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଘଣ୍ଟନାଦ ଓ "ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ" ଧ୍ୱନିରେ ପରିବେଶ ଭକ୍ତିମୟ ହୋଇଉଠେ। ସେହି ପବିତ୍ର ପରିବେଶରେ ମନର ସମସ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇ ନୂଆ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମ ନିଏ।

ରଥଯାତ୍ରା ଆମକୁ ଜୀବନର ଗଭୀର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ। ରଥ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପରି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଚାଲିଥାଏ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତା, ହସ ଓ ଲୁହ ସବୁକିଛି ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଧାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିହେବ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଆମକୁ ସେହି ଜୀବନଯାତ୍ରାର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ମନେ ପକାଇଦିଏ।

ଏହି ମହାପର୍ବ ସେବା ଓ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଅନେକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାନୀୟ ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ, ଚିକିତ୍ସା ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସେବାଭାବ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ହେଉଛି ମଣିଷର ସେବା କରିବା। ଅନ୍ୟର ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇବା ଓ ଦୁଃଖରେ ସାଥୀ ହେବା ହିଁ ମାନବତାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପରିଚୟ।

ଶେଷରେ କୁହାଯାଇପାରେ, ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ରଥର ଯାତ୍ରା ନୁହେଁ, ଏହା ମଣିଷର ମନର ଯାତ୍ରା। ଏହା ଅହଂକାରରୁ ନମ୍ରତା, ସ୍ୱାର୍ଥରୁ ସେବା, ନିରାଶାରୁ ଆଶା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇ ନେବାର ଏକ ମହାନ ପ୍ରେରଣା। ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ, ଶାନ୍ତି, ସହନଶୀଳତା, ଏକତା ଓ ମାନବିକତାର ଆଲୋକ ସଦା ଜଳାଇ ରଖୁ। ସେଥିପାଇଁ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ "ଏକ ମନର ଉତ୍ସବ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

।।ଇତି।।
ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ

ରଥଯାତ୍ରା – ଏକ ମନର ଉତ୍ସବ

ରଥଯାତ୍ରା