ସନ୍ଧ୍ୟାର ନିରବ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ତାଚଳର ଅନ୍ତରାଳକୁ ଅପସରି ଯାଉଥିଲା। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗନ୍ତର ରକ୍ତିମ ଆଭା ମନେହେଉଥିଲା, ଦିନର ଶେଷ ପୃଷ୍ଠାରେ ଏକ ଅଲିଭା ଇତିହାସ ଲେଖି ରଖୁଛି। ଆକାଶର ସେହି ଗୋଧୂଳିଲଗ୍ନ ରଙ୍ଗ ଭିତରେ କେଉଁଠି ଥିଲା ବିଦାୟର ବିଷାଦ, ତ କେଉଁଠି ନୂତନ ଆଶାର ମୃଦୁ ଆଭାସ। ମାତ୍ର ସହରର ବିସ୍ତୃତ ପଡ଼ିଆଟି ସେହି ନିରବ ପ୍ରକୃତିର ବିପରୀତରେ ଆଜି ଜନସମୁଦ୍ରର କୋଳାହଳରେ ଉଛୁଳି ଉଠୁଥିଲା। ରଙ୍ଗିନ ଆଲୋକର ଝଲକ, ପିଲାମାନଙ୍କ କୋମଳ କୋଳାହଳ, ମିଠା ଓ ଖେଳନାରେ ସଜ୍ଜିତ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକର ଆକର୍ଷଣ ଏବଂ ଲାଉଡ଼ସ୍ପିକରରୁ ଭାସି ଆସୁଥିବା ରାମାୟଣର ଗାଥା - ସମଗ୍ର ପରିବେଶକୁ ଏକ ଉତ୍ସବମୁଖର ଆବେଶରେ ଆବୃତ କରି ରଖିଥିଲା। ଚାରିଆଡ଼େ ବିଜୟାଦଶମୀର ଆୟୋଜନ; ଧର୍ମର ଜୟଗାନ, ଅଧର୍ମର ପରାଜୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟର ଅନ୍ତ ଘୋଷଣା କରିବାର ଏକ ଚିରପରିଚିତ ପରମ୍ପରା। ମଣିଷ ଆଜି ପୁଣିଥରେ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା,ସତ୍ୟର ବିଜୟକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟାୟର ପତନକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ଆଉ ଅହଙ୍କାରର ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ପରିଣତିକୁ ନିଜ ଆଖିରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରିବା ପାଇଁ।
ପଡ଼ିଆର ଠିକ୍ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦମ୍ଭଭରା ଭଙ୍ଗୀରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ଦଶାନନ ରାବଣର ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରତିକୃତି। ଦଶଟି ମସ୍ତକରେ ଅହଙ୍କାରର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ବିଶାଳ ଶରୀରରେ ପରାକ୍ରମର ଆଭାସ, ହସ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଓଷ୍ଠରେ ଏକ ଅଟ୍ଟହାସ୍ୟ ସତେ ଯେପରି ତାହାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେ କରିବାର ଏକ ଅବାଧ୍ୟ ଦମ୍ଭ ଜମାଟ ବାନ୍ଧି ରହିଥିଲା। ତାହାର ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଭିତରେ ଭରି ରଖାଯାଇଥିଲା ବାରୁଦ ଓ ଆତସବାଜି; ଯେପରି ତାହାର ଅନ୍ତରରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଅହଙ୍କାର, ଅବିବେକ ଓ ଅଧର୍ମକୁ ଏକାଥରେ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ କରିଦେବାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଥିଲା। ଆଉ କିଛି ସମୟର ଅପେକ୍ଷା। ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନିବାଣ ତାହାର ବକ୍ଷ ଭେଦ କରିବ; ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଗ୍ରାସ କରିନେବ ତାହାର ସମଗ୍ର ଅବୟବକୁ। ବାରୁଦର ବିସ୍ଫୋରଣରେ କମ୍ପିଉଠିବ ଆକାଶ, ଆତସବାଜିର ଆଲୋକରେ ଝଲସିଉଠିବ ଦିଗ୍‌ବଳୟ, ଆଉ ଧୂଆଁର ଘନ ଆସ୍ତରଣ ଭିତରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୀନ ହୋଇଯିବ ଦଶାନନର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏମିତି ହିଁ ରାବଣ ତିଆରି ହୁଏ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାବଣ ଜଳେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲୋକେ ତାଳି ମାରନ୍ତି। ଆଉ ପରଦିନ ସକାଳେ ପୁଣି ସେହି ସମାଜ ନିଜର ପୁରୁଣା ଚେହେରା ନେଇ ଜାଗିଉଠେ।
ସେଇଠି ଜଣେ ଯୁବକ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ଭିଡ଼ ଭିତରେ ନିରବରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା। ତା' ଆଖିରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଉତ୍ସାହ ନଥିଲା, ମନରେ ନଥିଲା ଆତସବାଜିର ଆନନ୍ଦ। ଥିଲା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଶ୍ନ, ଯାହା ତାକୁ ଭିତରୁ ଭିତରୁ ଅଶାନ୍ତ କରିଦେଉଥିଲା।
ତା' ନାମ ଅନିରୁଦ୍ଧ।
ସେ ଜଣେ ଯୁବ ଶିକ୍ଷକ। ସାହିତ୍ୟକୁ ଭଲ ପାଏ, ମଣିଷର ମନକୁ ପଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଏବଂ ସମାଜର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଆଲୋକର ସନ୍ଧାନ କରେ। କିନ୍ତୁ ଗତ କିଛି ମାସ ଧରି ତା'ର ମନରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ତାକୁ କେଉଁଠି ମିଳୁନଥିଲା।
ସେ ଭାବୁଥିଲା -;ଆମେ କ'ଣ ସତରେ ରାବଣକୁ ମାରିପାରିଛୁ? ଯଦି ପାରିଛୁ, ତେବେ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାହିଁକି ତାକୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ଦେଉଛୁ? ଆଉ ଯଦି ମାରିପାରିନାହୁଁ, ତେବେ ଏହି ଦହନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସବ, ନା ନିଜକୁ ନିଜେ ଠକିବାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅଭିନୟ?
ତା'ର ଚିନ୍ତାରେ ହଠାତ୍ ଏକ ସ୍ମୃତିର ଝଡ଼ ଉଠିଲା।
ସେହି ସ୍ମୃତି ତାକୁ ଆଜିଠାରୁ ଛଅ ମାସ ପଛକୁ ଟାଣିନେଲା।
ଅନିରୁଦ୍ଧର ପଡ଼ୋଶୀ ଘରେ ରହୁଥିଲା ଜଣେ ଝିଅ - ସୁଚରିତା।
ସୁଚରିତା ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ପରିବାରର ଝିଅ। ବାପା ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ପୋଷ୍ଟ ମାଷ୍ଟର, ମାଆ ଗୃହିଣୀ ଏବଂ ଘରେ ଜଣେ ସାନ ଭାଇ। ଅଳ୍ପ ସମ୍ବଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରିବାରରେ ଭଲପାଇବାର ଅଭାବ ନଥିଲା। ସୁଚରିତା ପଢ଼ାରେ ଭଲ ଥିଲା, ମନରେ ଥିଲା ଅନେକ ସ୍ୱପ୍ନ। ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ଠିଆ ହେବ, ବାପାଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇବ, ମାଆଙ୍କ ଆଖିରୁ ଚିନ୍ତାର ଲୁହ ପୋଛିଦେବ - ଏତିକି ଥିଲା ତା'ର ଇଚ୍ଛା।
ସେ କାହାର ଅନିଷ୍ଟ କରିନଥିଲା। କାହାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଛଡ଼ାଇ ନେଇନଥିଲା। ତା'ର ଅପରାଧ ଥିଲା କେବଳ ଏତିକି ,ସେ ଜଣେ ଝିଅ ଥିଲା, ଆଉ ସମାଜର କିଛି ଲୋକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଝିଅର ଜୀବନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାର କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର।
ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିଲେ ରାଘବ ବାବୁ। ଜଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟବସାୟୀ। ସମାଜରେ ତାଙ୍କର ବେଶ୍ ନାଁ। ମନ୍ଦିରକୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ଗରିବଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ବାଣ୍ଟନ୍ତି, ପୂଜାପାର୍ବଣରେ ଆଗରେ ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଘର ଆଗରେ ଲାଗିଥିବା ନାମଫଳକରେ ଲେଖାଥିଲା- ସମାଜସେବୀ ରାଘବ ମହାନ୍ତି'।
ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। କେହି ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କିଛି କହିବାକୁ ସାହସ କରୁନଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଚରିତ୍ର କ'ଣ ତା'ର ନାମଫଳକରେ ଲେଖାଥାଏ?
ସମାଜ ଯେଉଁ ମୁହଁକୁ ଦେଖେ, ସେହି ମୁହଁଟି କ'ଣ ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ମୁହଁ?
ସୁଚରିତା ଏହା ଜାଣିନଥିଲା। ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ରାଘବ ବାବୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଦିନେ ତା'ର ସେହି ବିଶ୍ୱାସ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
କଲେଜରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ରାଘବ ବାବୁ ତାକୁ ଅଟକାଇ କିଛି ଅଶୋଭନୀୟ ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଇ ତା ସହିତ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ସୁଚରିତା ତାହାକୁ ପ୍ରତିବାଦ କରିଥିଲା। ସେ ଭାବିଥିଲା, ନିଜର ସ୍ୱାଭିମାନ ପାଇଁ ସ୍ୱର ଉଠାଇବା ହିଁ ତା'ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ତାକୁ କ'ଣ ଜଣାଥିଲା, ପ୍ରତିବାଦର ମୂଲ୍ୟ ତାକୁ ଏତେ ଭାରୀ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ!

ପରଦିନଠାରୁ ତା' ବିରୋଧରେ ଗୁଜବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
କିଏ କହିଲା, ଝିଅଟିର ଚରିତ୍ର ଭଲ ନୁହେଁ। କିଏ କହିଲା, ସେ ନିଜେ ଅନ୍ୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା। ଆଉ କିଏ କହିଲା, ଏତେ ଭଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସେ ମିଛ ଅଭିଯୋଗ କାହିଁକି କରିବ?
ଅଭିଯୋଗଟି କରିଥିଲା ସୁଚରିତା, କିନ୍ତୁ ବିଚାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଗଲା ତା'ର ଚରିତ୍ରର।
ସେହି ଦିନ ଅନିରୁଦ୍ଧ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଅନୁଭବ କଲା, ଏ ସମାଜରେ ସତ୍ୟ କହିବା ଯେତିକି କଷ୍ଟକର, ସତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଇବା ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର।
ସୁଚରିତାର ବାପା ଥାନାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପଡ଼ୋଶୀମାନେ ବୁଝାଇଲେ-
"ଆପଣ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ରାଘବ ବାବୁଙ୍କର କେତେ ପ୍ରଭାବ! ଆପଣଙ୍କ ଝିଅର ବାହାଘର ହେବାକୁ ଅଛି। ମାମଲା କଲେ ତା'ର ଭବିଷ୍ୟତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଚୁପ୍ ରହିବା ହିଁ ଭଲ।"
ଏହି 'ଭଲ' ଶବ୍ଦଟି ସୁଚରିତାର ପରିବାର ପାଇଁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ହୋଇଗଲା।
ସେମାନେ ଚୁପ୍ ରହିଲେ।
ରାଘବ ବାବୁଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଲା।

ଆଉ ସୁଚରିତା?
ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ନିରବ ଦୁନିଆ ତିଆରି କରିନେଲା। ଯେଉଁଠି ତା'ର ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତର ନଥିଲା; ଲୁହ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ପୋଛିଦେବା ପାଇଁ କାହାର ହାତ ନଥିଲା।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ତାକୁ ଦିନେ ପଚାରିଥିଲା, "ତୁ ଏତେ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲୁ କାହିଁକି? ତୋର କ'ଣ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଉନାହିଁ?"

ସୁଚରିତା ଶୁଷ୍କ ହସଟିଏ ହସି କହିଥିଲା-
"କହିବି କାହାକୁ, ଅନିରୁଦ୍ଧ? ଯେଉଁଠି ମୋ କଥା ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଲୋକେ ମୋ ଚରିତ୍ରର ରାୟ ଦେଇସାରିଛନ୍ତି, ସେଠି ମୋ ସ୍ୱରର ମୂଲ୍ୟ କ'ଣ? ମୋତେ ନ୍ୟାୟ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତା ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମୋତେ ଅପମାନିତ କରିଛି, ତାକୁ କେହି କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହାନ୍ତି?"

ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିରୁତ୍ତର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସେହି ଦିନ ତାକୁ ପ୍ରଥମ ଥର ଲାଗିଥିଲା, ରାବଣର ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ହୁଏତ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତୀକ। ମଣିଷ ଭିତରେ ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ମୁଣ୍ଡ ଲୁଚି ରହିପାରେ- ଲୋଭର ମୁଣ୍ଡ, ଅହଙ୍କାରର ମୁଣ୍ଡ, ନାରୀକୁ ଅସମ୍ମାନ କରିବାର ମୁଣ୍ଡ, ଅନ୍ୟାୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାର ମୁଣ୍ଡ, ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ ରହିବାର ମୁଣ୍ଡ।

କିନ୍ତୁ ଏସବୁ ମୁଣ୍ଡରେ କୌଣସି ମୁକୁଟ ନଥାଏ। ଥାଏ କେବଳ ଭଦ୍ରତାର ମୁଖା।
ସେହି ସମୟରେ ଅନିରୁଦ୍ଧର ମନେ ପଡ଼ିଲା ଆଉ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ କଥା-ତା'ର ନିଜ ବାପା।

ଅନିରୁଦ୍ଧର ବାପା ଜଣେ ସରଳ ଓ ସଚ୍ଚୋଟ ମଣିଷ ଥିଲେ। ସାରା ଜୀବନ ଅନ୍ୟାୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଦୁର୍ବଳତା ଥିଲା-ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନିଜର ନିରାପତ୍ତା ପାଇଁ ଚୁପ୍ ରହିଯାଉଥିଲେ।
ଦିନେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ପଚାରିଥିଲା, "ବାପା, ଆପଣ ସବୁବେଳେ କହନ୍ତି ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ। ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ତା'ର ପ୍ରତିବାଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ କାହିଁକି?"
ବାପା କିଛି ସମୟ ଚୁପ୍ ରହିଥିଲେ। ତା'ପରେ କହିଥିଲେ-
"ପୁଅ, ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କରେନି।"
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଧୀର ସ୍ୱରରେ ପଚାରିଥିଲା, "କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟକୁ ରୋକିବାର ସୁଯୋଗ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଆମେ ଚୁପ୍ ରହୁ, ତେବେ ଆମର ନିରବତା ଅନ୍ୟାୟକାରୀକୁ ଶକ୍ତି ଦିଏ ନାହିଁ କି?"
ବାପା କିଛି କହିନଥିଲେ।
ସେହି ନିରବତା ହିଁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉତ୍ତର ହୋଇ ରହିଗଲା।

ହଠାତ୍ ଲାଉଡ଼ସ୍ପିକରରୁ ଘୋଷଣା ଶୁଭିଲା-
"ଆଉ ମାତ୍ର କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହେବ ପବିତ୍ର ରାବଣ ଦହନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ। ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟର ବିଜୟକୁ ପାଳନ କରିବା!"
ଭିଡ଼ରେ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ିଗଲା।
କେହି ମୋବାଇଲ୍ ବାହାର କରି ଭିଡିଓ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି ପିଲାଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବସାଇଦେଲେ। କେହି ନିଜ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ହସି ହସି ଫଟୋ ଉଠାଇଲେ।
ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦେଖିଲା, ରାବଣର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି ରାଘବ ବାବୁ, ହାତରେ ଥାଏ ମାଇକ୍ରୋଫୋନ୍। ସେ କହୁଥିଲେ-

"ଆମ ସମାଜରୁ ଅନ୍ୟାୟ, ଅନୀତି ଓ ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ଦୂର ହେବା ଦରକାର। ନାରୀ ଆମର ମାଆ, ଆମର ଭଉଣୀ, ଆମର ଦେବୀ। ଯେଉଁ ସମାଜ ନାରୀକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ସମାଜ କେବେ ଉନ୍ନତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।"
କରତାଳିରେ ଫାଟିପଡ଼ିଲା ପଡ଼ିଆ।
ଅନିରୁଦ୍ଧର ମନ ଭିତରେ କିଛି ଗୋଟିଏ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଯେଉଁ ମଣିଷର ଆଚରଣ ଜଣେ ଝିଅକୁ ଅପମାନର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରକୁ ଠେଲିଦେଇଥିଲା, ସେହି ମଣିଷ ଆଜି ନାରୀ ସମ୍ମାନର ପାଠ ପଢ଼ାଉଥିଲା!
ଯେଉଁ ମୁହଁ ପଛରେ ଅପମାନର ସ୍ମୃତି ଲୁଚି ରହିଥିଲା, ସେହି ମୁହଁକୁ ଲୋକେ ଆଦର୍ଶର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧାଉଥିଲେ।

ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିଜକୁ ପଚାରିଲା- ଏ କେମିତି ସମାଜ? ଏଠି ମଣିଷର କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ନା ତା'ର ଚରିତ୍ରକୁ? ଏଠି ଦାନକୁ ଦେଖାଯାଏ, ନା ଦୟାକୁ? ଏଠି ମଞ୍ଚରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଭାଷଣକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ନା ଘରର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ଘଟୁଥିବା ଆଚରଣକୁ?
ତା'ର ମନେ ପଡ଼ିଲା ରାମାୟଣର ସେହି ପରିଚିତ କାହାଣୀ। ଲଙ୍କାଧିପତି ରାବଣ, ଯିଏ ନିଜ ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖାର ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଯାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲା। ତା'ର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲା; ପ୍ରତିଶୋଧର ନାମରେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ ନେଇଯିବା କେବେ ନ୍ୟାୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ତଥାପି ଆଜି ମଧ୍ୟ ରାବଣର ଚରିତ୍ରକୁ ନେଇ ଲୋକେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ତା'ର ଅହଙ୍କାରକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତା'ର ପତନକୁ ଅଧର୍ମର ପରାଜୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ନାରୀର ସମ୍ମାନକୁ ଖେଳନା ଭାବନ୍ତି, ନିଜର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ ଅନ୍ୟର ସ୍ୱରକୁ ଚାପିଦିଅନ୍ତି, ମିଥ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସତ୍ୟକୁ ଅପମାନିତ କରନ୍ତି- ସେମାନଙ୍କୁ ଆମେ କେଉଁ ନାମରେ ଡାକିବା?
ସେମାନେ କ'ଣ ରାବଣ ନୁହନ୍ତି?
ନା ଆମ ସମୟର ରାବଣମାନେ ଏତେ ଚତୁର ହୋଇଗଲେ ଯେ ସେମାନେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି, ଗଳାରେ ଫୁଲମାଳ ଲଗାଇ, ହାତରେ ଧର୍ମର ପତାକା ନେଇ ସମାଜ ଆଗରେ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି?

କିଛି ସମୟ ପରେ ଅଗ୍ନିବାଣ ଛୁଟିଲା।
ତୀରଟି ଯାଇ ରାବଣର ଛାତିରେ ବାଜିଲା। ପ୍ରଥମେ ଛୋଟିଆ ନିଆଁଟିଏ ଜଳିଲା, ତା'ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ବ୍ୟାପିଗଲା ସମଗ୍ର ପ୍ରତିକୃତିରେ। ଆତସବାଜିର ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ କମ୍ପିଉଠିଲା। ଲୋକେ ଚିତ୍କାର କଲେ—"ଜୟ ଶ୍ରୀରାମ!"
ରାବଣର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡ ଖସିପଡ଼ିଲା।
ତା'ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ।
ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଏକ ପରେ ଏକ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା।
ଲୋକଙ୍କ ମୁହଁରେ ବିଜୟର ହସ।

କିନ୍ତୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦେଖୁଥିଲା ଅନ୍ୟ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ।

ତାକୁ ଲାଗୁଥିଲା, ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିଯାଉଛି କେବଳ ବାଉଁଶ, କାଗଜ ଓ ବାରୁଦରେ ତିଆରି ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିକୃତି। ଲୋଭ ଜଳୁନାହିଁ, ଅହଙ୍କାର ଜଳୁନାହିଁ, ନାରୀ ପ୍ରତି ଅସମ୍ମାନ ଜଳୁନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା ଜଳୁନାହିଁ। ଯେଉଁ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଁ ଅନୁଭବ ନାହିଁ, ସେହି ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ଅକ୍ଷତ ରହିଯାଉଛି।
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ, ତା'ର ଅହଙ୍କାର ଅକ୍ଷତ ରହିଯାଉଛି।
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଚୁପ୍ ରହେ, ତା'ର ନିରବତା ଅକ୍ଷତ ରହିଯାଉଛି।
ଆଉ ଯେଉଁ ସମାଜ ଅପରାଧୀର ପରିଚୟ ଅପେକ୍ଷା ତା'ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦିଏ, ସେହି ସମାଜର ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷତ ରହିଯାଉଛି।

ତେବେ ଏହି ରାବଣ ଦହନ କାହାର ବିଜୟ?
ସତ୍ୟର, ନା କେବଳ ଉତ୍ସବର?

ରାବଣ ଦହନ ସରିବା ପରେ ଭିଡ଼ ଧୀରେ ଧୀରେ ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପଡ଼ିଆର ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବା ବାଉଁଶ, ଅଧାଜଳା କାଗଜ ଓ ବାରୁଦର ଗନ୍ଧ ରହିଯାଇଥିଲା। ଆକାଶରେ ଧୂଆଁର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଭାସୁଥିଲା।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଘରକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ପାଦ ବଢ଼ାଇଲା। ରାସ୍ତାରେ ଦେଖିଲା, ଜଣେ ଛୋଟ ପିଲା ନିଜ ବାପାଙ୍କ ହାତ ଧରି ପଚାରୁଛି-
"ବାପା, ଆମେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାବଣକୁ ଜାଳୁଛୁ। ତଥାପି ସେ ପୁଣି କେମିତି ଆସୁଛି?"
ପିଲାଟିର ବାପା ହସିଦେଲେ।
"ସେଇଟା ପରମ୍ପରା, ପୁଅ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାବଣ ତିଆରି ହୁଏ, ପୁଣି ଜଳେ।"

ପିଲାଟି ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା-

"ତାହେଲେ ଆମେ ଯଦି ମିଛ କହିବା ବନ୍ଦ କରିଦେବା, କାହାକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ବନ୍ଦ କରିଦେବା, ଆଉ ଖରାପ କାମ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଦେବା, ତେବେ କ'ଣ ରାବଣ ଆଉ ଆସିବ ନାହିଁ?"
ବାପା ଏଥର ହସିଲେ ନାହିଁ।
ସେ କିଛି ସମୟ ପିଲାଟିର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ। ହୁଏତ ସେହି ନିଷ୍ପାପ ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଶୋଇରହିଥିବା ବିବେକକୁ ଟିକିଏ ଜାଗ୍ରତ କରି ଦେଇଥିଲା।

ଅନିରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅଟକିଗଲା।
ସେ ଅନୁଭବ କଲା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାର୍ଶନିକଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାକୁ ମଣିଷ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତାହାର ଗୋଟିଏ ସରଳ ରୂପ ଜଣେ ଛୋଟ ପିଲାର ପ୍ରଶ୍ନ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଛି।
ରାବଣକୁ ଜାଳିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ନିବାଣ ଦରକାର ନାହିଁ। ଦରକାର ନିଜ ଭିତରର ଅନ୍ୟାୟକୁ ଚିହ୍ନିବାର ସାହସ।
ଅସତ୍ୟକୁ ପୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଆତସବାଜି ଦରକାର ନାହିଁ। ଦରକାର ସତ୍ୟ କହିବାର ସାହସ।
ଅହଙ୍କାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଖସାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଦରକାର ନିଜ ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ।
ଆଉ ନାରୀକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ତାକୁ ଦେବୀ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଦରକାର ତାକୁ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ମଣିଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଉଦାରତା।
ସେହି ରାତିରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲା ପରେ ତାକୁ ନିଦ ହେଲା ନାହିଁ।

ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଖୋଲା ପଡ଼ିଥିଲା ତା'ର ଡାଏରୀ। ସେ କଲମ ଧରି ଲେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା-
"ଆଜି ଗୋଟିଏ ରାବଣ ଜଳିଲା। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ତାଳି ମାରିଲେ। ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଅସତ୍ୟର ପରାଜୟ ହୋଇଗଲା।
କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଗଲା—ଯେଉଁମାନେ ରାବଣକୁ ଜାଳିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ରାବଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ କି?

କେତେ ଜଣ ଘରକୁ ଫେରି ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବେ? କେତେ ଜଣ ନିଜ ଝିଅର ମତକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବେ? କେତେ ଜଣ ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଝିଅଟିକୁ ଦୋଷ ନଦେଇ ତା'ର ପାଖରେ ଠିଆ ହେବେ? କେତେ ଜଣ ନିଜର ଲୋଭ, ମିଥ୍ୟା, ଅହଙ୍କାର ଓ କପଟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ?
ଯଦି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ନାହିଁ, ତେବେ ଆଜିର ରାବଣ ଦହନ ଅଧାରେ ରହିଗଲା।
କାରଣ ରାବଣ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଐତିହାସିକ ବା ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ରର ନାମ ନୁହେଁ। ରାବଣ ଗୋଟିଏ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ନାମ। ଯେଉଁଠି ଅହଙ୍କାର ଅନ୍ୟର ସମ୍ମାନକୁ ପଦଦଳିତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନ୍ୟାୟକୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ଯେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା ସତ୍ୟର ମୁଖା ପିନ୍ଧି ବୁଲେ, ସେଇଠି ରାବଣ ବଞ୍ଚି ରହେ।"
ଲେଖିଲା ପରେ ସେ କଲମଟି ରଖିଦେଲା।
ତା'ର ଆଖି ଆଗରେ ଭାସିଉଠିଲା ସୁଚରିତାର ମୁହଁ। ସେହି ନିରବ ଆଖି, ସେହି ଅଧୁରା ପ୍ରଶ୍ନ, ସେହି ଅସହାୟ ହସ।

ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା, ସେ ଆଉ ଚୁପ୍ ରହିବ ନାହିଁ।

ପରଦିନ ସେ ସୁଚରିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲା। ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲା। ସୁଚରିତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲା ଯେ ସେ ଯଦି ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କ ସହ ରହିବ। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ମତିକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେ ଉପଯୁକ୍ତ ଆଇନଗତ ସହାୟତା ନେବାର ପଥ ଖୋଜିବ।

ସୁଚରିତା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚୁପ୍ ରହିଲା। ତା'ପରେ କହିଲା-

"ମୋତେ ନ୍ୟାୟ ମିଳିବ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଣିନି। କିନ୍ତୁ ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଝିଅ ଯେପରି ନିଜ ସ୍ୱାଭିମାନ ପାଇଁ ସ୍ୱର ଉଠାଇବାକୁ ଡରିବ ନାହିଁ, ସେତିକି ମୁଁ ଚାହେଁ। ମୋ କଥାକୁ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ମୁଁ ଜିଦ୍ କରୁନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ଚାହେଁ, ମୋ କଥା ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ କେହି ମୋତେ ଦୋଷୀ ବୋଲି ଘୋଷଣା ନକରନ୍ତୁ।"

ଅନିରୁଦ୍ଧ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇଲା।

ସେ ଜାଣିଥିଲା, ଏ ଲଢ଼େଇ ସହଜ ନୁହେଁ। ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରଭାବ, ସାମାଜିକ ଚାପ ସବୁକିଛି ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହୋଇପାରେ। ତଥାପି ସତ୍ୟର ପକ୍ଷରେ ଠିଆ ହେବାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପରାଜୟର ଭୟରେ ନିଜ ବିବେକକୁ ବିକ୍ରି କରିଦେବା ନୁହେଁ।
ସେହି ଦିନଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ନିଜ ଛୋଟ ପରିସରରେ ଏକ ନୂଆ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲା। ସେ ଯୁବକମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କଲା, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ନାରୀ ସମ୍ମାନ ଓ ସମ୍ମତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ କଥା ହେଲା, ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରତିବାଦ କରିବାକୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲା।
ସେ କାହାକୁ ନିଜେ ଅପରାଧୀ ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ଚାହିଁଲା ନାହିଁ। ସେ ଚାହିଁଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭିଯୋଗର ନିରପେକ୍ଷ ତଦନ୍ତ ହେଉ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ନ୍ୟାୟ ପାଉ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଉ କି ସାଧାରଣ,କେହି ଆଇନର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ନରହୁ।
ଧୀରେ ଧୀରେ କିଛି ଲୋକ ତା' ସହ ଯୋଡ଼ିହେଲେ। କେହି ତାକୁ ସମର୍ଥନ କଲେ, କେହି ଉପହାସ କଲେ, ଆଉ କେହି ତା'ର ପଥରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

କିନ୍ତୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବୁଝିସାରିଥିଲା, ଗୋଟିଏ ରାବଣକୁ ଜାଳିବା ଅପେକ୍ଷା ଗୋଟିଏ ରାବଣୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ବଦଳାଇବା ଅଧିକ କଷ୍ଟକର। କାରଣ କାଗଜର ରାବଣର ନିଜର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ଭିତରର ରାବଣ ନିଜକୁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ହଜାର ଯୁକ୍ତି ଖୋଜିନିଏ।
ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା।
ପୁଣି ଆସିଲା ବିଜୟାଦଶମୀ।
ସହରର ସେହି ପଡ଼ିଆରେ ପୁଣି ତିଆରି ହେଲା ରାବଣର ବିଶାଳ ପ୍ରତିକୃତି। ପୁଣି ଲାଗିଲା ମେଳା, ପୁଣି ଜମିଲା ଭିଡ଼, ପୁଣି ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଆସନ ଅଳଙ୍କୃତ କଲେ ସମାଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେ।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଏଥର ସେ କେବଳ ଦର୍ଶକ ହୋଇ ଆସିନଥିଲା। ତା' ସହ ଥିଲେ କିଛି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ। ସେମାନେ ପଡ଼ିଆର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ କରିଥିଲେ। ସେଥିରେ ଲେଖାଥିଲା-

"ରାବଣ କେବଳ ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡରେ ନଥାଏ। ସେ ଲୁଚି ରହିପାରେ ଆମର ମିଥ୍ୟାରେ, ଆମର ଲୋଭରେ, ଆମର ଅହଙ୍କାରରେ, ଆମର ନିରବତାରେ।"
ଆଉ ଗୋଟିଏ ପଟରେ ଲେଖାଥିଲା-
"ନାରୀକୁ ଦେବୀ ବୋଲି ପୂଜିବା ପୂର୍ବରୁ ତାକୁ ମଣିଷ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଶିଖନ୍ତୁ।"

ଲୋକେ ଆସି ପଢ଼ୁଥିଲେ। କେହି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ହଲାଉଥିଲେ, କେହି ଫଟୋ ଉଠାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ କେତେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲା, ତାହା କହିବା କଷ୍ଟକର। କିନ୍ତୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜାଣିଥିଲା, ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବା ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଥମ ପାହାଚ।
ସେହି ସମୟରେ ତା' ପାଖକୁ ଆସିଲା ଜଣେ ଛୋଟ ଝିଅ। ବୟସ ହେବ ଦଶ କି ବାର ବର୍ଷ।
ସେ ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ଲେଖାଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ିଲା। ତା'ପରେ ଅନିରୁଦ୍ଧକୁ ପଚାରିଲା -
"ଭାଇ, ଯଦି ରାବଣ ଆମ ଭିତରେ ରହେ, ତାହେଲେ ତାକୁ କେମିତି ମାରିବା?"
ଅନିରୁଦ୍ଧ ତା' ମୁହଁକୁ ଚାହିଁ ହସିଲା। ତା'ପରେ କହିଲା-

"ପ୍ରଥମେ ତାକୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ମିଛ କହୁ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଯେତେବେଳେ କାହାକୁ ଅପମାନ କରୁ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଯେତେବେଳେ କାହା ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ହେଉଥିବା ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତା' ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆଉ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା, ଅନ୍ୟକୁ ବଦଳାଇବାକୁ ଚାହିଁବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜକୁ ବଦଳାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ସେହି ସମୟରେ ପୁଣି ରାବଣ ଦହନର ଘୋଷଣା ଶୁଭିଲା।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଆକାଶକୁ ଚାହିଁଲା।

ତା'ର ମନେ ହେଲା, ଆଜି ମଧ୍ୟ ରାବଣ ଜଳିବ। ତା'ର ପ୍ରତିକୃତି ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ଏଥର ଯଦି ଭିଡ଼ରୁ ଫେରୁଥିବା ଶହେ ଜଣ ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶ ଜଣ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ନେଇ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯଦି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ନିରବ ନରହିବାର ସଂକଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି, ଯଦି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ନ୍ୟାୟ ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି,ତେବେ ହୁଏତ ଏହି ଦହନର କିଛି ଅର୍ଥ ରହିବ।

କାରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ ସବୁବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷଠାରୁ ହିଁ ହୋଇଥାଏ।
ଆଉ ସେହି ମଣିଷଟି ଆମେ ନିଜେ ହୋଇପାରିବା।

ରାତି ଗଭୀର ହେଲା।
ପଡ଼ିଆ ଖାଲି ହୋଇଗଲା। ରାବଣର ପୋଡ଼ା ଅବଶେଷକୁ ସଫା କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଶ୍ରମିକ ଆସିଲେ। ଆତସବାଜିର ଶବ୍ଦ ଥମିଗଲା। ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ପୁଣିଥରେ ଝଲସି ଉଠିଲେ।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଘରକୁ ଫେରିବା ପୂର୍ବରୁ ଥରେ ପଛକୁ ଚାହିଁଲା। ଯେଉଁଠି କିଛି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଦଶମୁଣ୍ଡିଆ ରାବଣ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଏବେ କେବଳ ପାଉଁଶ ଓ ଭଙ୍ଗା ବାଉଁଶର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା।

ସେହି ପାଉଁଶକୁ ଦେଖି ତା' ମନରେ ପୁଣି ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା-
"ସତ ରାବଣ କିଏ? ସେହି ରାବଣ, ଯିଏ ପୁରାଣରେ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲା? ନା ଏହି ଯୁଗର ସେହି ମଣିଷ, ଯିଏ ଭଦ୍ରତାର ମୁଖା ପିନ୍ଧି ଅନ୍ୟର ସମ୍ମାନ ହରଣ କରେ, ଅନ୍ୟର ସ୍ୱରକୁ ଚାପିଦିଏ, ନିଜ ଅପରାଧକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଆବରଣରେ ଲୁଚାଇ ରଖେ?"
ପ୍ରଶ୍ନଟି ତା' ମନରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଲା।
କିନ୍ତୁ ଏଥର ସେ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଆକାଶକୁ ଚାହିଁଲା ନାହିଁ। ନିଜ ଭିତରକୁ ଚାହିଁଲା।
କାରଣ ସେ ବୁଝିସାରିଥିଲା, ରାବଣକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ରାମାୟଣ ପଢ଼ିବା ଯେତିକି ଆବଶ୍ୟକ, ନିଜ ମନକୁ ପଢ଼ିବା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଆବଶ୍ୟକ। ରାବଣର ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡକୁ ଜାଳିବା ଯେତିକି ସହଜ, ନିଜ ଅହଙ୍କାରର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ ନୁଆଁଇବା ସେତିକି କଷ୍ଟକର।
ଏବଂ ହୁଏତ ସେଇଥିପାଇଁ ରାବଣ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ମରୁନାହିଁ।
ଆମେ ତାକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜାଳୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ତା'ର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ବଞ୍ଚାଇ ରଖୁଛୁ। ଆମେ ତା'ର ପ୍ରତିକୃତିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଅନ୍ତରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଭୁଲିଯାଉଛୁ।

ଯେଉଁଦିନ ମଣିଷ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ବିବେକକୁ ପଚାରିବ, ଯେଉଁଦିନ ନାରୀର ସମ୍ମାନକୁ ତା'ର ପୋଷାକ ବା ଚରିତ୍ରର ମାପକାଠିରେ ମାପିବା ବନ୍ଦ କରିବ, ଯେଉଁଦିନ ସତ୍ୟର ପକ୍ଷ ନେବାକୁ ମଣିଷ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଭୟ କରିବ ନାହିଁ, ଯେଉଁଦିନ ଅପରାଧୀର ପ୍ରଭାବ ଅପେକ୍ଷା ପୀଡ଼ିତର ନ୍ୟାୟକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯିବ ସେହିଦିନ ହିଁ ରାବଣ ଦହନର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ସାର୍ଥକ ହେବ।
ତା' ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଯେତେ ବଡ଼ ରାବଣ ତିଆରି କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେ ଉଚ୍ଚରେ ଅଗ୍ନିବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେ ଜୋରରେ ବିଜୟର ଧ୍ୱନି କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟର ପରାଜୟ କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବର ଅଭିନୟ ହୋଇ ରହିଯିବ।
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘର ଅଭିମୁଖେ ଚାଲିଲା।
ତା' ପଛରେ ରହିଗଲା ପୋଡ଼ା ରାବଣର ପାଉଁଶ।
ଆଉ ତା' ସାମ୍ନାରେ ରହିଗଲା ଏକ ଦୀର୍ଘ ପଥ ନିଜକୁ ବଦଳାଇବାର, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉଠାଇବାର, ମଣିଷ ଭିତରେ ମଣିଷପଣିଆକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାର।
ସେହି ପଥର ଶେଷ କେଉଁଠି, ସେ ଜାଣିନଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଏତିକି ଜାଣିଥିଲା- ସତ୍ୟର ବିଜୟ କେବଳ ମଞ୍ଚରେ କୁହାଯାଉଥିବା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଜୀବନରେ ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ।
ରାବଣକୁ ଜାଳିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ତୀର ଯଥେଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ରାବଣୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ମଣିଷର ଜାଗ୍ରତ ବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ।

କାରଣ...ସେ ମରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ତାକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାରୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଦିନ ଆମେ ନିଜ ଭିତରର ରାବଣକୁ ଚିହ୍ନି ତା'ର ଅହଙ୍କାର, କପଟ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଶିଖିଯିବା, ସେହିଦିନ ଆଉ କାହାକୁ ଜାଳିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
କାରଣ ସେଦିନ ରାବଣ କେବଳ ପଡ଼ିଆରେ ମରିବ ନାହିଁ, ମଣିଷର ମନରେ ମଧ୍ୟ ମରିବ।

ପୂଜା ସା