ଓଡ଼ିଶାରେ ଗୋଟିଏ ଲୋକ କଥା ପ୍ରଚଳିତ -"ବାର ମାସରେ ତେର ପରବ"। ଏହି ଉକ୍ତି ପ୍ରମାଣିତ କରିଥାଏ, ବାର୍ଷିକ ସମ୍ବତ୍ସରରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ର ଉତ୍ପତ୍ତି କେବେ ଓ କାହିଁକି ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ଉତ୍ତର ଖୋଜିଲେ ମିଳେନା। ଏହା ନିଚ୍ଛକ ସତ୍ୟ ଯେ ଏହି ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ପାଳନ ପଛରେ ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ୱାସ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ, ଚିତ୍ତବିନୋଦନ,ବୃତ୍ତିୟ ଜୀବନ ସହ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଓଡ଼ିଶା ରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ଅନ୍ୟତମ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନ କୋଳାହଳମୟ, ଜଟିଳ, ଜଞ୍ଜାଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସାମାଜିକ ଜୀବନ ରେ ମଣିଷ ମୋହ ମାୟାରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଭଗବାନ ଙ୍କ ନାମକୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମୟ ପାଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟସ୍ତ ବହୁଳ ଜୀବନରୁ ଟିକେ ଖୁସି ସାଉଁଟିବା ପାଇଁ, ପାପ ନାଶନ ପାଇଁ,ଐକ, ସଂହତି, ଭାଇଚାରା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ମଣିଷ ଧର୍ମୀୟ ଆଧାରରେ ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ ପାଳନ, ପୂଜା ଆରାଧନା, ଭଜନ କୀର୍ତ୍ତନ ରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ଏହା ମଣିଷ କୁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସକାରାତ୍ମକ ଜୀବନ ଯାପନ ପାଇଁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।

ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ପାଇଁ ଆଜି ଗାଁ ଠୁଁ ସହର ଚଳଚଞ୍ଚଳ। ପ୍ରବାସୀ ର ଘରବାହୁଡା। ନିର୍ମଳ ଆକାଶ। ନଈପଠା, ଗହିର ପାଟରେ କାଶତଣ୍ଡୀ ର ହସ।ଧରା ପୃଷ୍ଠ କମନୀୟ କାନ୍ତିମୟର ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା। ଏହି ଅବସରରେ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ରେ ଶକ୍ତି ପିଠ ଠାରୁ ମଣ୍ଡପ ରେ ମୃଣ୍ମୟୀ ପ୍ରତିମା ପୂଜା।ଆବାହନୀ ମନ୍ତ୍ର ରେ ପ୍ରକମ୍ପିତ ଗଗନ ପବନ। ଶକ୍ତି ପିଠ ମାନଙ୍କରେ ଷହଳ ଦିନ ବ୍ୟାପି ଏହି ପୂଜା ବିଧି ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ ମଣ୍ଡପ ମାନଙ୍କ ରେ ସପ୍ତମୀ ତିଥି ର ବିଲ୍ବ ବରଣ ଠାରୁ ଏହି ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦଶମୀ ତିଥିର ଅପରାଜିତା ପୂଜା ପରେ, ପୂଜା ସମାପନ ହୋଇଥାଏ। ପୌରାଣିକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ ଶହରା ଦିନ ପ୍ରଭୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ରାବଣ କୁ ନିଧନ କରିଥିବାରୁ, ଅନ୍ତିମ ଦିବସ କୁ ଦଶହରା କୁହାଯାଏ।

ଚଣ୍ଡିପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ମହିଷାସୁର କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ଦୁର୍ଗତି ନାଶିନୀ ମାଆ ଦୁର୍ଗା ଆବିର୍ଭୂତା ହୋଇ ଥିଲେ।ବ୍ରହ୍ମା ବଳରେ ବଳିୟାନ ମହିଷାସୁର ର ଅତ୍ୟାଚାର ତ୍ରୀପୁର ତ୍ରାହି ତ୍ରାହି ଡାକିଲା।ଅତ୍ଯାଚାରୀତ ଦେବା ଦେବୀ ମାନେ ମହିଷା ନିଧନ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ।ପୁରୁଷ ଦ୍ବାରା ନିହତ ନହେବାର ବର ପାଇଥିବାରୁ ସବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା ଗଣ ମେରୁ ପର୍ବତ ନିକଟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆଦି ଶକ୍ତି ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଙ୍କ ସ୍ମରଣେ ଅଯୋନି ସମ୍ଭୁତା ମାଆ ଦୁର୍ଗା ଆବିର୍ଭୁତା ହେଲେ। ଦେବତା ମାନେ ସକଳ ଆୟୁଧ ଦୁର୍ଗା ଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତେ, ଦୁର୍ଗା ଙ୍କ ର କମନୀୟ ରୂପରେ ମହିଷାକୁ ବଶୀଭୂତ କରାଇ ନିଧନ କରିଥିଲେ। ଅଧର୍ମ ବିନାଶି ଧର୍ମ କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ।ଦେବଗଣ ଭକ୍ତି ରେ ଶକ୍ତିମୟୀ ଙ୍କ ଚରଣ ବନ୍ଦନା କରିଥିଲେ।"ଯା ଦେବୀ ସର୍ବ ଭୂତେଷୁ ମାତୃ ରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତା, ନମସ୍ତସ୍ମୈ, ନମସ୍ତସ୍ମୈ, ନମସ୍ତସ୍ମୈ ନମୋଃ ନମଃ।

ଉତ୍କଳୀୟ ଦୂର୍ଗାପୂଜା ପରମ୍ପରା କୁ ଯଦି ଅନୁଶୀଳନ କରାଯାଏ ତେବେ ଦୁଇଟି ମତବାଦ ଏହି ପୂଜା ର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସମ୍ପର୍କରେ ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମଟି ପୌରାଣିକ ମତବାଦ, ଦ୍ବିତୀୟ ଟି ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ। ବ୍ୟାସଦେବ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ରେ ଉ,କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ସୁରଥ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଏ। ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଉତ୍କଳର ଚେଦୀ ବଂଶୀୟ ଶାସକ ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବ ପୁରୀ ରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଯାହାକି ଗୋଷଣୀ ଯାତ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ପ୍ରତାପ ରୁଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ କଟକର ବାରବାଟୀ ଉତ୍କଳ ର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା। ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ୧୫୧୨ରୁ୧୫୧୮ପର୍ଯ୍ଯନ୍ତ କଟକର ଗଡଗଡିଆ ଘାଟ ଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ।ସେ ପ୍ରଥମେ ୧୫୧୪ରେ ବାଲୁବଜାର ର ବିନୋଦ ବିହାରୀ ମନ୍ଦିରରେ ଦୂର୍ଗାପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ କଟକ ର ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ବାଲୁବଜାର ମଣ୍ଡପ କୁ ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ପରେ ଭଦ୍ରକ ରାମେଶ୍ବର ପୁର ଠାରେ ରେ ବଙ୍ଗୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଗବେଷକ ମାନେ ମତବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି ଏହି ପୂଜା ଉତ୍କଳ ର ନିଜସ୍ଵ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ। ଏହା ବଙ୍ଗ ରୁ କଳିଙ୍ଗ କୁ ସଙ୍କ୍ରମଣ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶା,ବଙ୍ଗ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ। ରାଜ୍ୟ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ ରେ ପାଳିତ ହେଉଛି।ସହର ଠାରୁ ପୁରପଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପରିବ୍ୟାପ୍ତ। କେଉଁଠି ଭକ୍ତି ରେ ତ କେଉଁଠି ଫୂର୍ତ୍ତୀରେ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଖାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୂଜା ମଣ୍ଡପ ର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ମଣ୍ଡପରେ ଆଲୋକ ରୋଷଣୀ, ତୋରତ, ସାଜସଜ୍ଜା ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବ୍ଯୟ ବହୁଳ ହେଉଛି।ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନ ପାଇଁ ମେଲୋଡ଼ି, ସୁଆଙ୍ଗ, ରାମଲୀଳା, ପାଲା, ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ମିନା ବଜାର ମଧ୍ୟ ଅନୁପାତିକ ଭାବେ ପୂଜା ର ବଜେଟ୍ କୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଛି।ରାବଣ ପୋଡ଼ି, ଭସାଣି ରେ ବାଣ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କରୁଛି।ବାଜା,ଡିଜେ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କର ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧାର କାରଣ। ବିସର୍ଜନ ରେ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ, ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୁଷଣ ରେ ଜନଜୀବନ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ। ଅନୁକରଣ ରୁ ହନୁକରଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ ପୂର୍ବରୁ ଆମକୁ ସାବଧାନ ରହିବାକୁ ପଡିବ।

ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗା ପୂଜା

ଉତ୍କଳୀୟ ପରମ୍ପରା