काही वर्षांपूर्वीपर्यंत (Artificial Intelligence) म्हणजेच AI ही गोष्ट आपल्याला विज्ञानकथा किंवा भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा भाग वाटत होती. पण आज AI आपल्या हातात आलं आहे. आपण त्याच्याशी संवाद साधू शकतो, त्याच्याकडून माहिती घेऊ शकतो, चित्रे आणि मजकूर तयार करू शकतो, कोड लिहू शकतो आणि अनेक कठीण कामांमध्ये त्याची मदत घेऊ शकतो. काही वर्षांपूर्वी जी गोष्ट आपल्याला अशक्य वाटत होती, ती आज आपल्या मोबाईल आणि संगणकाच्या माध्यमातून सहज उपलब्ध झाली आहे.

हे पाहिल्यावर एक प्रश्न नक्कीच पडतो AI आपल्या हातात आलंय, पण आपण त्यासाठी तयार आहोत का?

माझ्या मते, कदाचित (AI technology) आपल्याकडे थोडी लवकर आली आहे. तंत्रज्ञान तयार करण्याच्या बाबतीत आपण खूप पुढे आलो आहोत, पण त्याचा योग्य आणि जबाबदारीने वापर करण्यासाठी लागणारी आपली मानसिकता, शिक्षण, सामाजिक समज आणि नियम अजून त्या वेगाने विकसित झालेले नाहीत. आपल्याकडे एक अत्यंत शक्तिशाली साधन आलं आहे, पण ते साधन किती जबाबदारीने वापरायचं याची पूर्ण तयारी अजून झालेली दिसत नाही.

याचा अर्थ AI वाईट आहे असा अजिबात नाही. उलट, योग्य पद्धतीने वापर केला तर AI मानवजातीला अशा पातळीवर घेऊन जाऊ शकते जिथे पोहोचण्याची आपण आज कल्पनाही करू शकत नाही. वैद्यकीय क्षेत्राचा विचार केला तर मोठ्या प्रमाणातील माहितीचे विश्लेषण करून संशोधनाला वेग देता येऊ शकतो. नवीन औषधे आणि उपचारपद्धती शोधण्याच्या प्रक्रियेत AI मदत करू शकते. शिक्षणामध्ये प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या क्षमतेनुसार शिकवणारा वैयक्तिक AI शिक्षक तयार होऊ शकतो. एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादी गोष्ट समजत नसेल तर तीच गोष्ट वेगवेगळ्या पद्धतीने समजावून सांगणे शक्य होऊ शकते.

विज्ञान, अंतराळ संशोधन, ऊर्जा, पर्यावरण, शेती, वाहतूक अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये AI माणसाच्या क्षमतेला अनेक पटींनी वाढवू शकते. ज्या समस्या सोडवण्यासाठी आज अनेक वर्षे लागतात, त्याच समस्यांवर काम करण्याचा वेग भविष्यात मोठ्या प्रमाणात वाढू शकतो. म्हणजेच AI चा योग्य वापर झाला तर ती केवळ एक (technology) न राहता मानवाच्या पुढच्या मोठ्या प्रगतीची सुरुवात ठरू शकते.

पण प्रत्येक शक्तीप्रमाणे AI ची दुसरी बाजूही आहे….

AI स्वतः चांगलं किंवा वाईट नाही. त्याचा वापर करणारा माणूस त्याला कोणत्या दिशेने घेऊन जातो हे अधिक महत्त्वाचं आहे. AI चा वापर चुकीची माहिती पसरवण्यासाठी, लोकांची फसवणूक करण्यासाठी, बनावट आवाज किंवा चित्रे तयार करण्यासाठी किंवा लोकांच्या विचारांवर प्रभाव टाकण्यासाठी केला जाऊ शकतो. भविष्यात या तंत्रज्ञानाचा गैरवापर आणखी मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो.यापेक्षाही एक वेगळी भीती आहे. ती म्हणजे AI वर माणसाचा वाढत जाणारा अतिरेकी अवलंब. आज आपण एखादी गोष्ट स्वतः विचार करण्याआधी AI ला विचारतो. एखादं लिखाण करायचं असेल, माहिती शोधायची असेल, निर्णय घ्यायचा असेल किंवा एखादी समस्या सोडवायची असेल तर AI आपल्यासाठी ते काम करू शकते. हे नक्कीच उपयोगी आहे, पण जर हळूहळू आपण स्वतः विचार करण्याऐवजी प्रत्येक गोष्टीसाठी AI वर अवलंबून राहिलो, तर आपल्या स्वतःच्या विचार करण्याच्या आणि निर्णय घेण्याच्या क्षमतेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

Technology माणसाची क्षमता वाढवण्यासाठी तयार केली जाते. पण जर एखाद्या टप्प्यावर माणूस (technology) शिवाय विचारच करू शकत नसेल, तर त्याला आपण प्रगती म्हणायची की अवलंबित्व?

AI मुळे नोकऱ्यांमध्ये होणारे बदल हाही एक मोठा प्रश्न आहे. काही प्रकारची कामे नक्कीच बदलतील, काही कामांची गरज कमी होईल आणि त्याच वेळी नवीन प्रकारच्या नोकऱ्याही निर्माण होतील. पण AI ची खास गोष्ट अशी आहे की ती फक्त शारीरिक कामांपर्यंत मर्यादित नाही. ती बौद्धिक आणि (creative) कामांमध्येही प्रवेश करत आहे. त्यामुळे भविष्यात प्रश्न फक्त AI मुळे नोकऱ्या जातील का? एवढाच राहणार नाही. त्यापेक्षा मोठा प्रश्न असेल की AI च्या युगासाठी आपण स्वतःला किती लवकर तयार करू शकतो?इथेच मला AI बद्दलची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट जाणवते. कदाचित (technology) पुढे गेली आहे, पण मानव त्यासाठी मानसिकदृष्ट्या अजून मागे आहे. नवीन (technology) तयार करणे आणि तिचा जबाबदारीने वापर करण्यासाठी समाजाची तयारी असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

AI ने तयार केलेली माहिती खरी आहे की नाही हे आपण कसं ओळखणार? AI मुळे एखाद्याचं नुकसान झालं तर जबाबदार कोण असणार? AI ने घेतलेला निर्णय आणि माणसाचा निर्णय वेगळा असेल तर कोणाला प्राधान्य द्यायचं? AI चा वापर कुठपर्यंत योग्य आहे आणि कुठून तो गैरवापर ठरतो? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरं अजूनही पूर्णपणे स्पष्ट झालेली नाहीत.म्हणूनच कदाचित असं म्हणणं चुकीचं ठरणार नाही की AI आपल्या हातात येण्याची वेळ आली होती, पण त्याच्यासोबत येणाऱ्या जबाबदारीसाठी मानवजात अजून पूर्णपणे तयार झालेली नाही.AI धोकादायक आहे का, हा प्रश्नही कदाचित पूर्णपणे योग्य नाही. कारण AI पेक्षा महत्त्वाचा प्रश्न आहे तो म्हणजे AI वापरणारा मानव किती जबाबदार आहे. कोणतीही शक्ती स्वतः चांगली किंवा वाईट नसते; तिचा उपयोग कोणत्या हेतूने केला जातो यावर तिचा परिणाम अवलंबून असतो.

AI मानवजातीला पुढच्या काही दशकांत अशा ठिकाणी घेऊन जाऊ शकते जिथे पोहोचण्याची आज आपण कल्पनाही करू शकत नाही. रोगांवर चांगले उपचार, अधिक चांगले शिक्षण, वैज्ञानिक प्रगती, अंतराळ संशोधन, ऊर्जा आणि पर्यावरणासारख्या समस्यांवर नवीन उपाय या सगळ्याला AI मोठ्या प्रमाणात वेग देऊ शकते.पण त्याच वेळी AI चा चुकीचा वापर झाला, त्यावर अंधविश्वास ठेवला किंवा त्याला योग्य नियंत्रणाशिवाय वापरलं, तर त्याचे परिणामही गंभीर असू शकतात.

म्हणून AI बद्दल फक्त भीती बाळगण्याची गरज नाही. आपल्याला AI समजून घेण्याची गरज आहे. आपल्याला AI थांबवायचा नाही आणि त्याच्याशी स्पर्धाही करायची नाही. आपल्याला त्याच्यासोबत पुढे जायचं आहे. मात्र त्यासाठी आपली विचार करण्याची क्षमता, नैतिकता आणि जबाबदारी ही (technology) च्या वेगानेच पुढे गेली पाहिजे.शेवटी प्रश्न AI किती बुद्धिमान आहे हा नाही. प्रश्न असा आहे की त्या बुद्धिमत्तेचा वापर करणारा मानव किती शहाणा आणि जबाबदार आहे.कदाचित AI ही मानवजातीची पुढची मोठी उत्क्रांती ठरेल. कदाचित ती आपल्याला आपल्या इतिहासातील सर्वात मोठी प्रगती देईल. पण जर आपण तिचा चुकीचा वापर केला, तर हीच (technology) आपल्या अधोगतीचे कारणही ठरू शकते.

आणि कदाचित या सगळ्यातली सर्वात मोठी गोष्ट अशी आहे की AI ही एक अशी शक्तिशाली (technology) आहे, जिला आपण अजून पूर्णपणे समजूनही घेतलेलं नाही. आपण तिची निर्मिती केली आहे, तिचा विकास करत आहोत आणि तिचा वापरही करत आहोत; पण तिची खरी क्षमता भविष्यात कुठपर्यंत जाऊ शकते, हे आज आपण निश्चितपणे सांगू शकत नाही.

शब्दांकन: रुद्र

“AI: मानवजातीची पुढची उत्क्रांती की अधोगती?”

“एक अशी शक्ती, जी मानवजातीला अभूतपूर्व उंचीवर नेऊ शकते… किंवा मागेही ढकलू शकते.”